جشن چهارشنبه سوری ،نماد گذشتن سیاوش از آتش

از آنجا که آزمایش گذر از آتش سیاوش در بهرام شید (سه شنبه) پایانی سال روى داده بود ،از چهارشنبه تا ناهید شید (جمعه یا آدینه) جشن ملى اعلام شد و در سراسر ایران سور و شادمانى برپا شد. از آن پس به یاد گذر سرفرازانه ی سیاوش از آتش ،ایرانیان همه ساله واپسین شب بهرام شید (سه شنبه شب) را به یاد سیاوش و پاکى او، با پریدن از روى آتش جشن مى گیرند

نخستین و کهن‌ترین کتابی که در آن به جشن آتش‌افروزی  در شبی در پایان سال اشاره شده است ، کتاب « تاریخ بخارا » نوشته­ ی ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی (۲۸۶ تا ۳۵۸ هجری قمری) است. در این کتاب که به نام « مزارات بخارا » نیز شناخته می‌شود،  واقعه‌ای به شرح زیر ، که در میانه­ ی سده­ ی چهارم و زمان «منصور بن نوح سامانی» روی داده است ، نقل شده است : « … و چون امیر منصور بن نوح به مُلک بنشست ، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای را دیگر بار عمارت کردند و هرچه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آن­گاه امیر به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون « شب سوری » چنان­که « عادت قدیم » است، آتشی عظیم افروختند. پاره‌ای از آن بجست و سقف سرای در گرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت.» [ ۱ ]

نقاشی از برگزاری  جشن چهارشنبه سوری  بر دیوار کاخ چهلستون

نقاشی از برگزاری جشن چهارشنبه سوری بر دیوار کاخ چهلستون

دومین کتابی که در آن می توان نشانه هایی از برگزاری این جشن  در میان ایرانیان یافت ،  شاهنامه ی فردوسی است  که در  آن  از جشنی در چهارشنبه پایان سال سخن می رود  .

در باره نیک بودن روز چهارشنبه برای برگزاری جشن در باور ایرانیان ، از داستان رزم  بهرام چوبینه با «پرموده» پسر ساوه‌شاه  آگاهی هایی می توان به دست آورد . در این داستان چنین می خوانیم : هنگامی که هر دو سپاه آماده­ ی رزم بودند، ستاره‌بینی بهرام را پند می‌دهد که :

ستاره شمر گفت بهرام را                 که در « چارشنبه » مزن کام را

اگر زین بپیچی گزند آیدت               همه  کار  ناسودمند  آیدت

یکی باغ بد در میان سپاه                از این روی و زان روی بد رزمگاه

بشد « چارشنبه » هم از بامداد        بدان باغ  کامروز باشیم شاد

ببردند پرمایه گستردنی                  می  و  رود  و  رامشگر و خوردنی

……..

……..

ز جیحون همی آتش افروختند       زمین و هوا  ار همی سوختند [ ۲ ]

گروهی از پژوهشگران  گذر سیاوش از آتش   را دستمایه ای برای پدیدارشدن جشن چهارشنبه سوری دانسته اند .چنان که درشاهنامه آمده است ، سیاوش  ، فرزند  کاووس شاه در هفت سالگى  مادر را از دست مى دهد  و  پادشاه   همسر دیگری به نام  سودابه برمی گزیند . سودابه که زنى زیبا و هوسباز بود  ، عاشق سیاوش مى شود :

 یکى روز کاووس کى با  پسر                                              نشسته  که  سودابه  آمد  ز در

 ز نـاگـاه  روى  سیاوش  بدید                                                پراندیشه  گشت  و دلش  بردمید

ز عشق  رخ  او قرارش  نماند                                              همه  مهر اندر  دل  آتش  نشاند

سودابه که در اندیشه بود تا به گونه اى  ، سیاوش را به کاخ  خویش بکشاند، دختر زیبا  و جوان خود را بهانه  ی حضور سیاوش کرده و او را به نزد خویش فراخواند :

که باید که رنجه کنى پاى خویش                                       نمائى  مرا   سرو   بالاى   خویش

بیاراسته  خویش  چون   نوبهار                                       به گردش  هم  از  ماهرویان  هزار

 آنگاه  که  سودابه  سیاوش را در کاخ خویش یافت  ، به او گفت :

هر آنکس  که  از  دور بیند  ترا                                    شود   بیهش   و   برگزیند   ترا

ز من هر چه خواهى، همه کام تو                                 بر آرم  ،  نپیچم  سر از  دام   تو

من  اینک  به  پیش  تو افتاده ام                                    تن  و  جان  شیرین  ترا   داده ام

سودابه پس از آن که از مهر و دلبستگی خود به سیاوش مى گوید ، همزمان به او نزدیک مى شود و ناگاه او را در آغوش می کشد و مى بوسد :

سرش تنگ بگرفت و یک بوسه داد                           همانا    که  از  شرم  ناورد    یاد

رخان سیاوش چو خون  شد ز شرم                           بیاراست  مژگان به   خوناب  گرم

چنین  گفت با  دل  که   از کار  دیو                           مرا     دور    داراد    کیوان خدیو

 نه   من   با  پدر   بى وفائى   کنم                             نه     با    اهرمن    آشنائى    کنم

سیاوش با  خشم  و اضطراب  و دلهره  به  نامادرى  خود  گفت :

سر     بانوانى    و   هم   مهترى                          من ایدون   گمانم   که   تو  مادرى

پس از آن از جاى برخاست و عزم خروج از کاخ سودابه را کرد  ؛ اما سودابه  که از برملا شدن واقعه  بیم داشت  ،داد و فریاد کرد و درست بسان افسانه ی  یوسف و زلیخا  ، دامن پاره کرد  و گناه را  به  گردن سیاوش انداخت . بارى ،  سیاوش به سودابه  گفت  که  پدر را آگاه خواهد کرد :

از آن تخت برخاست با خشم و جنگ                               بدو  اندر آویخت    سودابه   چنگ

بدو   گفت  من  راز  دل   پیش   تو                                 بگفتم     نهانى      بد اندیش       تو

مرا خیره  خواهى  که  رسوا  کنى؟                               به       پیش   خردمند   رعنا    کنى؟

بزد  دست  و   جامه   بدرید   پاک                                 به ناخن دو رخ  را  همى  کرد  چاک

برآمد  خروش از  شبستان     اوى                                فغانش  ز  ایوان    برآمد   به   کوى

در پى جار و جنجال سودابه ، کیکاووس از جریان آگاه  شد  و از سیاوش توضیح خواست  . سیاوش به پدر گفت  که  پاکدامن است  و براى اثبات آن آماده است  تا از کوه آتش بگدرد . سیاوش گفت اگر من گناهکار باشم در آتش خواهم سوخت و اگر پاکدامن باشم از آتش خواهم گدشت :

سیاوش    بیامد   به   پیش  پدر                                        یکى  خود  و  زرین  نهاده  به  سر

سیاوش  بدو  گفت   انده   مدار                                       کزین سان  بود    گردش    روزگار

سیاوش سپه را بدانسان  بتاخت                                       تو  گفتى که اسبش  بر  آتش  بساخت

ز  آتش  برون  آمد   آزاد مرد                                       لبان  پر ز خنده  به  رخ  همچو  ورد

چو بخشایش  پاک  یزدان  بود                                       دم    آتش    و    باد    یکسان    بود

سواران    لشکر   برانگیختند                                       همه    دشت    پیشش    درم   ریختند

سیاوش به تندرستى و چاپکى و چالاکى ، سوار براسب  سیاهش از آتش گدشت و تندرست  بیرون آمد   :

یکى  شادمانى  شد  اندر  جهان                                    میان     کهان        و   میان   مهان

سیاوش  به  پیش جهاندار  پاک                                    بیامد   بمالید   رخ    را   به    خاک

 که از نفت آن کوه آتش پَِـرَست                                    همه  کامه  ی  دشمنان   کرد   پست

 بدو گفت شاه ، اى  دلیر    جهان                                  که   پاکیزه تخمى   و    روشن روان

چنانى  که  از   مادر      پارسا                                   بزاید    شود     بر    جهان    پادشا

سیاوخش  را تنگ  در بر گرفت                                  ز   کردار   بد  پوزش   اندر  گرفت

مى آورد  و رامشگران  را بخواند                               همه     کام ها   با   سیاوش     براند

سه روز اندر آن سور مى  در کشید                             نبد   بر   در    گنج بند   و    کلید  !

از آنجا که  آزمایش  گذر از آتش  در بهرام شید (سه شنبه) پایانی سال روى داده بود ، از چهارشنبه  تا  ناهید شید (جمعه  یا  آدینه) جشن ملى اعلام  شد و در سراسر کشور پهناور ایران به فرمان کیکاووس سور و شادمانى  برپا  شد. از آن پس به یاد  گذر  سرفرازانه  ی سیاوش از آتش  ، ایرانیان  همه ساله  ،  واپسین شب بهرام شید (سه شنبه شب) را به یاد سیاوش و پاکى او ، با پریدن از روى آتش جشن مى گیرند  .

 

گذر سیاوش از آتش در یک نقاشی قهوه خانه ای

گذر سیاوش از  آتش در  یک نقاشی قهوه خانه ای  

هاشم رضی ، از پژوهشگران معاصر در باره ارتباط چهارشنبه سوری و گذر سیاوش از آتش  ، چنین می گوید : « سیاوش در پایان سال ۱۰۱۳ پیش از میلاد به دستور افراسیاب کشته شده و یک روز پس از کشته شدن سیاوش ، فرزندوی کیخسرو در روز پنجشنبه ، یکم فروردین ۱۰۱۲ پیش از میلاد در توران متولد می شود . و چون در آیین زرتشتی سوگواری در رثای مردگان جایز نیست ، پارسیان زرتشتی در آخرین شب چهارشنبه پایان سال از آتش می گدشته اند تا خاطره سیاوش به منظور دفاع از عفت و پاکدامنی ، جاودان بماند. » [ ۳ ]

در چند دهه اخیر جشن چهارشنبه سوری که در واقع جشنی برای شادمانی  مردم  ،و  دربرگیرنده ی بسیاری رسم های زیبا همچون قاشق زنی ، کوزه شکستن ، شالگردانی ،  فالگوش ایستادن و آتشبازی بود ، با همراه شدن با  کاربرد ترقه ها  و مواد آتشزای  خطرآفرین  ، چهره ای خشن یافته است و  از معنای راستین خود دور شده است ؛ تا جایی که ماجراجویی گروهی از جوانان ، سبب شده است گروهی از سالمندان و کهنسالان که ایستادن در کنار جوانان در پای آتش  را بسیار دوست می دارند ، از بیم آسیب دیدن ، نشستن در کنج خانه و پای تلویزیون را بر رفتن به کوچه و خیابان ترجیح دهند و این جشن ملی  به گونه ای  کم فروغ  برگزار شود . برای زنده کردن این رسم ها و آیین های زیبا اراده ای استوار در اندازه ملی را باید به کار بست  تا با شناساندن این رسم های زیبا  در قالب فیلم ، پویانمایی و دیگر برنامه های  دیداری و شنیداری ، بار دیگر ،  این جشن با همه رسم های آن اجرا شود و جایگاه باشکوه خود در زندگی ما ایرانیان  را بازیابد .

پی نوشت ها :

۱.ابوجعفرمحمد بن جعفر نرشخی . تاریخ بخارا . ترجمه ی : ابونصر قبادی . به کوشش : تقی مدرس رضوی . تهران ، بنیاد فرهنگ ایران ، ۱۳۵۱ ، ص ۳۷۷ .

۲.  فردوسی ، ابوالقاسم . شاهنامه­ ی فردوسی . به تصحیح رستم علی‌یف ، انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی، جلد هشتم، مسکو، ۱۹۷۰، ص ۳۷۷ تا ۳۷۹۹؛ بیت آخر به نقل از نسخه­ ی دستنویس موزه­ ی بریتانیا .

۳ .   رضی ، هاشم . جشن های آتش . تهران ، انتشارات بهجت ، ص ۹۶.

 

انتشار از: 

دیدگاه‌ها

عدم انتشار شده: 
false
نظر: 
نتیجه اخلاقی : بین پدر و پسر بهئخاطر دست درازی به نامادری به هم میخورد و به زد و خورد میپردازند . پسر هرچه میگوید من بیگناه هستم ؛پدر باور نمیکند , این بدن معناست که دروغگویی همواره در جامعه ایران باستان رواج داشته است و پدر و پسر بر سر زن مشاجره میکردند .پدر بالاخره راضی میشود پسرش در آتش بسوزد ؛گور پدرش ؛ ناموس را حفظ کرده است . این همان وضعیتی است که ما اکنون در ایران دچار هستیم دروغ و نزاع و چاقو کشی بر سر ناموس .کمبود احساس انسانی و خشوتنگرایی در اساطیر باستان مردم را در سنت کشتار و خشونت نگهداشته است .

عدم انتشار شده: 
false
نظر: 
تحقیق دربارۀ خاستگاه چهارشنبه سوری در ایران از قرن گذشته آغاز شده است. بیشتر ایرانیان آن را به سبب افروختن آتش آیینی کهن می‌دانند. اما بعضی از پژوهشگران از جمله کورش نیکنام که خود موبَد زرتشتی است، معتقدند که این آیین در دورۀ اسلامی باب شده است. اول اینکه زرتشتیان چنین آیینی ندارند. دوم اینکه ایرانیان باستان هفته نداشتند که چهارشنبه هم داشته باشند. آنان نه برای روزهای هفته بلکه برای هریک از روزهای ماه نامی داشتند. سوم اینکه روز چهارم هفته، چنان که جاحِظ در کتاب المحاسن و الاضداد آورده، در میان اعراب روزی نحس و نامبارک بوده است. چهارم اینکه در تقویم یا گاهشماری قمری، بیست و چهار ساعت شبانه روز از غروب آفتابِ روز پیش آغاز می‌شود و جشن چهارشنبه سوری نیز مانند بسیاری از جشن‌ها یا سوگواری‌های شیعی مانند عید غدیر و نیمۀ شعبان در غروب روز پیش برگزار می‌شود.
تصویر بهمن موحدی(بامدادان)

عدم انتشار شده: 
false
نظر: 
در خیزشهای سراسری خلقِ به پاخاستۀ ایران در سال 1388، آتشفشان خشم خلق قهرمان ایران در شب چهارشنبه سوری، و شبهای پیش از آن، لرزه مرگ بر اندام بیم خوردۀ خامنه ای جلاد و سرکردگان رژیم ضدبشری و پلید او افکند.
ترس و وحشت از گسترگی قیام در این شب بود که خامنه ای جلاد را واداشت که علیه برپایی جشنِ آتشِ چهارشنبه سوری فتوا صادرکند و با برپایی این جشن ملی به مخالفت برخیزد. او در پاسخ به سؤالِ «نظر جنابعالی دربارۀ چهارشنبه سوری چیست؟» گفته بود: «چهارشنبه سوری هیچ مبنای شرعی ندارد، مستلزم ضرر و فساد زیادی است که مناسب است از آنها اجتناب شود»
اما مردم و جوانان ایران زمین، همگام و آتشین، این سنت ملی شورآفرین را با شعار «مرگ بردیکتاتور و مرگ بر اصل ولایت فقیه ـ زنده باد آزادی»، با شکوه هرچه تمام تر، برپاداشتند و عرصه را بر پاسداران ظلمت و تباهی ایران آن چنان تنگ کردند که آنها از این که از این
تصویر بهمن موحدی(بامدادان)

عدم انتشار شده: 
false
نظر: 
به واقع امروز باید گفت جشن ملی چهارشنبه سوری، به نماد مبارزه علیه رژیم اشغالگر و ضدایرانی ملاها تبدیل شده است .
«جشن آتش، جشن شادی، جشن نور/ گاهِ آتشبازی و شامِ سرور
باید امشب از غم و زردی گذشت/ همچو شاخی در بهاران سبز گشت»
جشنهای آتش از جشنهایی بود که ایرانیان از زمانهای کهن برگزار می ‌کردند. از معروفترین این جشنها یکی «جشن سده» بود و دیگری «جشن سوری».
جشن سوری در دورانهای کهن در ایران در پایان هر سال برگزار می‌ شد و از زمانی که ماه به چهار هفته تقسیم شد، جشن سوری، در شب آخرین چهارشنبه سال برپا می شد و همگان در این جشن ملی به جشن و پایکوبی می پرداختند. در این شب انبوهی از بوته ‌های خشک را در کوچه‌ ها آتش می ‌زدند و از‌ روی آن با‌ شادی و نشاط می‌ پریدند و خطاب به ‌آتش می‌ خواندند: «سرخی تو از‌ من، زردی من از‌ تو». جشن چهارشنبه سوری مانند جشن نوروز، یک جشن ملی بود که همه ایرانیان،

افزودن نظر جدید

لطفا نظر خودتان را فقط یک بار بفرستید. کامنتهای تکراری بطور اتوماتیک حذف می شوند و امکان انتشار آنها وجود ندارد.

CAPTCHA ی تصویری