شاهزاده رضا پهلوی با تبریک بازگشت ماریا کورینا ماچادو به ونزوئلا، از امید به آزادی ایران و آغاز فصلی تازه در روابط دو ملت نوشت. او بازگشت رهبر مخالفان ونزوئلا و برنده جایزه صلح نوبل به کشورش را الهامبخش مبارزان آزادی و دموکراسی در سراسر جهان خواند.
شاهزاده رضا پهلوی در پیام خود نوشت: «بازگشت به سرزمین مادری بیتردید برای شما سرشار از شادی است و در عین حال، مایه امید ملت ونزوئلا و الهامبخش همه کسانی است که در سراسر جهان برای آزادی و دموکراسی مبارزه میکنند.»
او با تأکید بر همبستگی مردم دو کشور افزود: «مردم ایران در کنار مردم ونزوئلا ایستادهاند. باور دارم با آزادی ایران و ونزوئلا، فصل تازهای از دوستی و همکاری پایدار میان ملتهای ما آغاز خواهد شد.»
ماچادو یکشنبه سوم آبان، پس از حدود ۱۰ ماه دوری، به ونزوئلا بازگشت. او در دسامبر ۲۰۲۵ برای دریافت جایزه صلح نوبل کشورش را ترک کرده بود. شاهزاده رضا پهلوی هنگام اعطای این جایزه نیز از مبارزه مردم ونزوئلا برای آزادی حمایت کرده بود.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
ایران و مسئلهای که نمیتوان با قیاسهای آسان فهمید.
درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای طولانی؛ ولی مهم.
ایران را نباید با هیچ کشوری در جهان به سادگی مقایسه کرد. نه حضور اسلام و روحانیّت در ایران را میتوان با حضور دین و نهادهای مذهبی در کشورهای دیگر یکسان گرفت، نه مناسبات قدرت در جامعه ایران را میتوان با الگوهای جوامع دیگر توضیح داد و نه میتوان با چند مشابهت تاریخی و ظاهری، از شناخت ماهیّت مسئله ایران سخن گفت. مقایسه، هنگامی که پیش از شناخت تفاوتهای بنیانین صورت بگیرد، نه ابزار فهم؛ بلکه کارخانه تولید کژفهمی، پیشداوری و خلط مباحث است. هیچ پدیدهای را نمیتوان با نادیده گرفتن تفاوتهایی فهمید که آن را به مسئلهای مستقل تبدیل کردهاند. در مورد ایران، این ضرورت به ویژه در باره اسلامیّت، روحانیّت شیعه، مرجعیّت دینی، اعوان و انصار سیاسی و اقتصادی آنها و تمام کسانی صدق میکند که از استمرار این مناسبات به امتیاز، ثروت و قدرت دست یافتهاند یا همچنان مییابند. مسئله صرفا وجود یک دین یا فعالیّت یک طیف مذهبی نیست؛ بلکه مسئله، صورت تاریخی و نهادی پیوند میان تشیّع، اقتدار روحانی و حاکمیّت سیاسی است؛ پیوندی که در آن، تفسیر دینی میتواند به قانون، ادّعای قدسی به ابزار مشروعیّت، امتیاز ایدئولوژیک به امکان انباشت ثروت و اقتدار مذهبی به وسیلهای برای مداخله در خصوصیترین ساحتهای زندگی انسان تبدیل شود.
این مجموعه را نمیتوان با ارجاع به وضعیّت اسلام در فلان کشور یا رفتار روحانیّت در بهمان جامعه شناخت. شباهت در نام و ظاهر، هیچ تضمینی برای شباهت در ماهیّت و کارکرد نیست. دین در یک جامعه ممکن است عمدتا در قلمرو اعتقاد و مناسک باقی بماند، امّا در جامعهای دیگر، در ساختار دولت، دستگاه قضایی، آموزش، اقتصاد، حقوق فردی و ساز و کارهای اعمال قدرت رسوخ کند. این دو وضعیّت صرفا دو صورت متفاوت از یک پدیده نیستند؛ ممکن است از حیث نسبت میان انسان، قدرت و آزادی، دو جهان متفاوت باشند. به همین دلیل، ایران را باید دستکم در مرحله نخست شناخت، در پرانتز گذاشت، نه برای ستایش آن، نه برای تحقیرش و نه برای صدور حکمی در باره برتری یا فرودستی ذاتی مردمانش؛ بلکه برای آنکه واقعیّت ایران را زیر آوار قیاسهای آماده مدفون نکنیم. ایران باید نخست در مختصات تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی و نهادی خودش فهمیده شود. هر مقایسهای که پیش از این مرحله صورت بگیرد، در معرض آن است که به جای کشف واقعیّت، پیشفرضهای مقایسهکننده را بازتولید کند. ایرانیان و ایران در طول تاریخ چند هزار ساله خود، مجموعهای از تداومها، گسستها، شکستها، بازسازیها و تناقضهای تاریخی را از سر گذراندهاند. اگر بخواهیم تعبیر «تحفهای جداگانه» را به کار ببریم، این تعبیر نباید به حُکمی در باره ذات تغییرناپذیر ایرانیان تبدیل شود؛ بلکه باید هشداری باشد در باره پیچیدگی واقعیّتی که هنوز برای شناخت کامل آن، به پژوهش و تامّلی بسیار عمیقتر نیاز داریم. استثنایی بودن، اگر معنایی داشته باشد، نباید جای تحلیل را بگیرد؛ باید ما را به تحلیلی سختگیرانهتر وادارد.
امّا دُرُست در همین نقطه، خطای بزرگ دیگری سر برمیآورد: اینکه هر تحوّل سیاسی در گوشهای از جهان را نشانهای از آینده قریبالوقوع ایران تلقّی کنیم؛ گویی تاریخ، دستگاهی است که یک رویداد را در کشوری تولید میکند تا چند روز یا چند ماه بعد، همان رویداد را در کشوری دیگر بازتولید کند. «بازگشت ماچادو» یا حتّا «لغو حکم اعدام در سوریه»، هر معنایی که در بستر سیاسی و حقوقی همان کشورها داشته باشد، به خودی خود به این معنا نیست که «شاهزاده» یا دیگر مدّعیان اپوزیسیون فردا میتوانند به ایران بازگردند همانطور که هیچیک از این تحوّلات دلالتی بر آن ندارد که فردا «محسنی اژهای» در سراسر شبکههای اجتماعی ایران لغو مجازات اعدام را اعلام خواهد کرد. چنین نتیجهگیریهایی نه تحلیل سیاسی؛ بلکه خلط رویداد با ساختار و آرزو با امکان است. اینکه در کشوری تغییری رخ داده، به معنای آن نیست که ساختار قدرت در ایران نیز در همان مسیر حرکت خواهد کرد. اینکه حکومتی در جایی عقب نشینی کرده، ثابت نمیکند که حکومتی دیگر در شرایطی متفاوت همان رفتار را نشان خواهد داد و اینکه مردمی در نقطهای از جهان به گشایشی دست یافتهاند، هیچ تضمینی نمیدهد که مردمان کشوری دیگر، با همان موانع، همان امکانات و همان مسیر روبرو باشند. تاریخ، دستگاه تکثیر رویدادها نیست و سیاست، آزمایشگاهی نیست که بتوان نتیجه یک تجربه را بی واسطه به جامعهای دیگر منتقل کرد.
سادهلوحی سیاسی از جایی آغاز میشود که انسان، به جای شناخت واقعیّت، نشانههای مطلوب خود را از میان واقعیّت انتخاب میکند؛ به جای سنجش قدرت، به آرزوهایش استناد میکند و به جای بررسی موانع تغییر، از مشاهده یک تحوّل در جایی دیگر برای خود وعده آیندهای مشابه میسازد. در چنین وضعی، آرزو دیگر نیرویی برای حرکت نیست؛ بلکه به پردهای تبدیل میشود که واقعیّت، پشت آن پنهان میماند. امید، به خودی خود، نه سادهلوحی است و نه خطا، امّا امیدی که از شناخت مناسبات قدرت بی نیاز باشد، به آسانی به خودفریبی تبدیل میشود. مسئله این نیست که باید امیدوار بود یا ناامید؛ بلکه مسئله این است که آیا امید ما بر شناخت استوار است یا بر میل بی تابانه ما به پایان یافتن وضع موجود. این دو را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت. آرزوی پایان یک وضعیّت، هیچ دلیلی برای نزدیک بودن پایان آن نیست. در ایران، مسئله از این هم پیچیدهتر است. با یک فرد، یک جناح، یک امریّه حکومتی یا حتّا یک بحران سیاسی منفرد روبرو نیستیم؛ بلکه با مجموعهای از مناسبات درهمتنیده مواجهیم: جغرافیای سیاسی، تاریخ تمرکز قدرت، ساختارهای اقتصادی، تجربههای انباشته شده اجتماعی، مناسبات منطقهای و بینالمللی و مهمتر از همه، پیوند میان ایدئولوژی دینی و سازمان حاکمیّت. هیچیک از این عوامل را نمیتوان به تنهایی علّت نهایی وضعیّت ایران دانست، امّا هیچ تحلیل جدّی نیز نمیتواند آنها را نادیده بگیرد. آنچه که این وضعیّت را پیچیده میکند، صرفا تعدّد عوامل نیست؛ بلکه نحوه پیوند و تقویت متقابل آنهاست. ساختار قدرت تنها با زور باقی نمیماند؛ بلکه با منافع، وابستگیها، نهادها، ساز و کارهای مشروعیّتدهی، شبکههای اقتصادی و توانایی بازآرایی مناسبات خود نیز استمرار پیدا میکند.
روحانیّت حکومتی و ساختار سیاسی مبتنی بر قرائت رسمی از تشیّع را نیز نمیتوان صرفا از منظر اختلاف عقیدتی بررسی کرد. هنگامی که یک نهاد در تعریف مشروعیّت سیاسی سهم دارد، در تدوین و تفسیر قواعد الزامآور مداخله میکند، بر زندگی اجتماعی نظارت دارد و همزمان از پیوندهای سیاسی و اقتصادی مولّد امتیاز برخوردار است، دیگر با یک اختلاف نظر ساده مذهبی روبرو نیستیم. مسئله، ساختاری است که در آن، قدرت میتواند هم قواعد بازی را تعریف کند، هم بر اجرای آنها نظارت داشته باشد و هم از استمرار همان قواعد منتفع شود. در چنین وضعی، باید پرسید چه چیزی میتواند این ساختار را به عقب نشینی وادارد؟. چه زمانی هزینه حفظ قدرت از هزینه واگذاری آن بیشتر میشود؟. چه عواملی محاسبات بقای صاحبان قدرت را تغییر میدهند؟. چه شکافهایی در شبکههای بازتولید قدرت وجود دارد و چه ظرفیّتهایی برای تغییر واقعی در جامعه شکل گرفتهاند؟. این پرسشها را نمیتوان با آرزو پاسخ داد همانطور که نمیتوان با تکرار این گزاره که «مردم دیگر این وضعیّت را نمیخواهند»، از پایان قریبالوقوع آن نتیجه گرفت. نارضایتی عمومی، هر اندازه گسترده و عمیق باشد، با توانایی بالفعل یک ساختار برای مقاومت در برابر تغییر یکسان نیست. این دو به یکدیگر مربوط هستند، امّا یکی نیستند. شدّت نارضایتی مردم، به خودی خود، اندازه لطمه پذیری ساختار قدرت را نشان نمیدهد. میان خواست تغییر و امکان تحمیل تغییر، فاصلهای وجود دارد که فقط با شناخت نیروها، نهادها، مناسبات و شرایط واقعی میتوان آن را سنجید. این سخن نه به معنای ناممکنبودن تغییر است و نه به معنای انکار اراده مردمان؛ بلکه به معنای کنار گذاشتن این تصوّر است که یک ساختار قدرت، صرفا به دلیل نامشروع شدن در نگاه بخش بزرگی از جامعه، ناگزیر و خود به خود تسلیم خواهد شد [حکومت فقاهتی از همان پشت مدرسه رفاه، حُکم نامشروع و لژیتیم نبودنش قطعی شد در انظار مردمان ایران]
امّا آیا ساختاری با چنین مختصاتی، صرفا در برابر فشار افکار عمومی یا شدّت گرفتن نارضایتیها از مواضع خود عقب خواهد نشست؟. آیا باید تصوّر کرد که صاحبان قدرت، هنگامی که بقای امتیازات و حاکمیّت مطلق خود را در خطر ببینند، به آسانی تسلیم اراده جامعه خواهند شد؟. چنین تصوّری، بدون شناخت ساز و کارهای واقعی قدرت، بیش از آنکه تحلیل باشد، خوشخیالی است. ساختارهای قدرت، هنگامی که بقای خود را در خطر ببینند، ممکن است به سازش، بازآرایی ائتلافها، تغییر تاکتیک، عقب نشینی موّقت یا حتّا همسویی با نیروهایی متوسّل شوند که در شرایط عادی، دشمن خود معرفی میکنند. ممکن است در زبان و مواضع خود انعطاف نشان دهند بی آنکه از منطق بنیانین سلطه دست بکشند. ممکن است برای حفظ اصل قدرت، از بخشی از امتیازات ظاهری خود صرفنظر کنند و حتّا با کسانی وارد معامله شوند که پیشتر آنان را نامشروع یا دشمن خواندهاند. در این چارچوب، نباید احتمال هیچ نوع سازش یا همسویی متناقضنما را از پیش منتفی دانست حتّا اگر چنین همسویی با ادّعاهای رسمی و مقدّسات اعلام شده آن ساختار در تعارض به نظر برسد. بقای قدرت [= به زبان حاکمان: حفظ نظام]، در بسیاری از موقعیّتها، میتواند بر انسجام ظاهری ایدئولوژی اولویّت پیدا کند. آنچه که باید سنجید، نه صرفا چیزی است که صاحبان قدرت بر زبان میآورند؛ بلکه چیزی است که برای حفظ آن حاضرند هزینه بدهند و همچنین چیزی است که در لحظه خطر حاضرند قربانی کنند. قدرت را نباید با ادّعاهایش شناخت؛ بلکه باید آن را از روی ساز و کارهای بقایش شناخت.
تا زمانی که هزینه حفظ قدرت، از منظر صاحبان آن، کمتر از هزینه واگذاری آن باشد، نمیتوان صرفا از شدّت نارضایتی مردم نتیجه گرفت که عقبنشینی تعیین کنندهای در راه است. ساختار قدرت، ممکن است که فرسوده شود، مشروعیّت خود را از دست بدهد و با بحرانهای عمیق مواجه گردد، اما فرسودگی، بحران و زوال مشروعیّت، به تنهایی، نتیجه نهایی را تعیین نمیکنند. تاریخ نه تابع اراده مطلق حاکمان است و نه تضمین کننده پیروزی خودکار مردمان. نه قدرت از مصونیّت تاریخی برخوردار است و نه تغییر، صرفا به دلیل ضرورت اخلاقی یا خواست عمومی، خود به خود محقّق میشود. آینده در میدان برخورد نیروها، تصمیمها، محدودیّتها، بحرانها و رخدادهایی شکل میگیرد که بخشی از آنها را میتوان شناخت و بخشی دیگر همچنان در قلمرو عدم قطعیّت باقی میمانند.
من هنوز نمیدانم چه بر سر ایران، مردمانش و آینده این سرزمین خواهد آمد. اما همین ندانستن، اگر صادقانه باشد، باید ما را از ادّعای پیشگویی بازدارد، نه از تشخیص خطر. نمیدانم این وضعیّت به کجا ختم خواهد شد؛ اما برای دیدن عمق بحران، لازم نیست پایان آن را از پیش بدانم. میتوان از آینده نامطمئن بود و در عین حال، در باره خطرهای وضعیّت موجود هشدار داد. میتوان امکان تغییر را جدّی گرفت بی آنکه آن را قطعی دانست. میتوان از فرسودگی یک ساختار سخن گفت بی آنکه فروپاشی آن را حتمی شمرد و میتوان به ضرورت تغییر باور داشت بی آنکه تصوّر کرد هر تغییری الزاما به آزادی، عدالت یا نظمی انسانیتر خواهد انجامید. مسئله فقط چگونگی پایان وضع موجود نیست؛ بلکه مسئله این است که چه چیزی قرار است جای آن را بگیرد. وضعیّت کنونی ایران فوقالعاده خطرناک است؛ نه به این دلیل که فروپاشی یا رهایی آن از پیش تضمین شده؛ بلکه دقیقا به این سبب که هیچیک از این دو نتیجه تضمین شده نیست. خطر در همین فاصله هولناک نهفته است. فاصله میان مردمی که دیگر نمیخواهند به شیوه پیشین زندگی کنند و ساختاری که ممکن است حاضر نباشد از امتیازات و انحصارهای خود دست بکشد. فاصله میان ضرورت تغییر و نامعلومی راه تحقق آن و فاصله میان فرسودگی یک نظم و امکان پیدایش نظمی آزادتر و انسانیتر. آینده ایران ممکن است که به مسیری برود که امروز نمیتوان با اطمینان ترسیمش کرد. ممکن است که گشایشهایی رخ دهد که اکنون دور از دسترس به نظر میرسند. ممکن است که بحرانها عمیقتر شوند. ممکن است که نیروهای سیاسی و اجتماعی در آرایشهایی متفاوت ظاهر شوند. امّا هیچیک از این امکانها را نباید به خبر قطعی فردا تبدیل کرد. آنچه که امروز به آن نیاز داریم، نه پیشگویی؛ بلکه شناخت است. نه تسکین روانی با تشبیههای امیدوار کننده؛ بلکه فهم ساز و کارهاییست که سرنوشت جامعه را شکل میدهند.
مسئله ایران را نه با قیاسهای آسان میتوان فهمید، نه با وعدههای بی پشتوانه و نه با این تصوّر که هر ساختار فرسودهای الزاما در آستانه پایان است. ایران را باید از ریشههای تاریخی و فرهنگی و نهادی مسئله آغاز کرد و شناخت. از پیوند قدرت و ایدئولوژی، از ساز و کارهای بازتولید امتیاز، از ظرفیّتها و محدودیّتهای جامعه و از فاصله میان اراده تغییر و امکان تحقّق آن. شاید نخستین وظیفه اندیشه در برابر چنین وضعیّتی، همین باشد. امتناع از دروغ گفتن به خویشتن. نه باید از شدّت فاجعه کاست تا تحمّلپذیرتر شود، نه باید آرزو را به جای امکان نشاند تا آینده روشنتر به نظر برسد و نه باید از دشواری تغییر چنان سخن گفت که گویی هیچ راهی برای آن وجود ندارد. باید واقعیّت را همانگونه که هست دید، تناقضهایش را شناخت، از پیشداوریها فاصله گرفت و در عین پذیرش نادانستهها، از اندیشیدن در باره ریشهها دست نکشید؛ زیرا هنگامی که آینده یک جامعه در معرض خطر قرار میگیرد، اندیشه بیش از هر زمان دیگری به صداقت و شجاعت نیاز دارد. شجاعت دیدن آنچه که هست، دقّت تشخیص آنچه که پشت ظاهر پنهان مانده و فروتنی اعتراف به آنچه که هنوز نمیدانیم. ایران امروز بیش از آنکه به تسکین امیدهای آسان نیاز داشته باشد، به اندیشهای نیاز دارد که توان تحمّل حقیقت را داشته باشد؛ یعنی حقیقتی که نه لزوما امیدبخش است و نه الزاما نومیدکننده، امّا تا زمانی که شناخته نشود، هر امیدی میتواند به توهّم و هر نومیدی میتواند به تسلیم بدل شود. مسئله، انتخاب میان خوشبینی و بدبینی نیست؛ بلکه مسئله، عبور از هر دو در جست و جوی شناختی است که بتواند واقعیّت را بدون آرایش ببیند و امکان تغییر را بدون جعل یقین بررسی کند؛ زیرا آنچه که یک جامعه را از اسارت توهّم بیرون میآورد، صرف خواستن نیست؛ بلکه توانایی شناختن چیزی است که باید تغییر کند، چیزی که مانع تغییر میشود و چیزی که اگر شناخته نشود، ممکن است پس از هر تغییر، دوباره در صورتی تازه بازگردد و این همان جایی است که اندیشیدن در باره ایران باید از آن آغاز شود؛ نه با وعده پایان، نه با افسانه نجات؛ بلکه با مواجههای بی پرده با ریشههای مسئله و با آیندهای که هنوز هیچکس نمیتواند آن را قطعی و از پیش تعیین شده اعلام کند.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان