از انتظار تا اقدام؛ ضرورت شکل‌گیری یک نیروی ملی برای آینده ایران

مجدّدا درود بر آقای زمانی گرامی،
تحشیه ای دیگر اینبار از پله هشتصد تریلدیاردمین منبر مرجع تقلید در مسجد «گیوتین الله»؛ مجهّز به انواع دوشکاهای آدمخوار!

گمان میکنم که هنوز منظور من، آنگونه که مدّ نظرم بود، برداشت نشده است. آنچه شما از آلمان و احتمالا دیگر کشورهای اروپایی مثال می‌آورید، بیشتر ناظر بر صورتِ مسئله است؛ نه بر بنیانها و ریشه‌های آن. احزاب سیاسی در اروپا، ناگهان از خلأ سر بر نیاورده‌اند و محصولِ تصمیمهای روزمره و مصلحت ‌اندیشیهای مقطعی نیستند؛ بلکه در پسِ هر حزب و سازمان و نشکیلات سیاسی، نسلهایی از متفکّران، فیلسوفان و اندیشمندانی ایستاده‌اند که سراسرِ عمر خویش را صرفِ اندیشیدن در باره مسائلِ جامعه، کشورداری، قدرت، قانون و سرنوشتِ انسان کرده‌اند. آنچه که امروز در اروپا به نامِ حزب و نهاد سیاسی میشناسیم، در حقیقت، میوه قرنها تجربه تاریخی و فرهنگی و کشاکشهای اجتماعی و اندیشیدن در باره چند و چون آنها است. همان جامعه شناسی که شما تحصیل کرده اید، محصول قرنها اندیشیدن در باره معضلات جامعه است؛ نه اینکه یکشبه از فلان دانشگاه، سر بر آورده باشد. امّا در میان ایرانیان، نه تنها چنین سنّتی هیچگاه به معنای دقیقِ کلمه شکل نگرفته، بلکه اصولا اندیشیدن در چارچوبهای حزبی و سازمانی فقط تبلیغ و ترویج و حقنه و اماله کردن مبانی ایدئولوژیکی و اعتقاداتی بوده است. (نگاهی سرسری به کتابها و جزوه های تئوریک تک تک آنها از دوران حزب توده بیندازید اگر فرصت و حوصله دارید) آنچه که در تاریخِ معاصرِ ما به نامِ حزب و سازمان سیاسی پدید آمده، بیشتر زاده ایدئولوژیهای خشک و ذهنیّتهای قالببندی‌ شده‌ای بوده است که از همان آغاز، با روح و فرهنگِ ایرانیان، نه تنها بیگانه بوده‌اند؛ بلکه با تمام انرژی ممکن علیه تاریخ و فرهنگ مردمان ایران تا همین ثانیه های جاری جنگیده اند و همچنان میجنگند. اینگونه گرایشهای سیاسی به‌ جای آنکه مدرسه تفکّر و میدانِ گفت ‌و گو باشند، خود را مالکِ حقیقتِ مطلق دانسته‌اند؛ گویی هر فرد و هر گروه، در درونِ خویش، حکومتی مطلق بنا کرده است که هیچ انعطافی را برنمیتابد.
بنابر این، سخنِ من هرگز درباره ائتلافِ گرایشهایی نیست که مطلقیّت را جوهرِ هویّتِ خویش میدانند و هیچکس را سوای خودشان، مُحق و مجاز به حکومت مطلق نمیدانند. جمعِ مطلقیّتها، آزادی نمی‌آفریند؛ بلکه فقط صورتهای گوناگونِ استبداد را در کنارِ یکدیگر مینشاند. سخنِ اصلی بر سرِ آن است که هر اراده‌ای برای نجاتِ کشور، پیش از هر چیز، باید با واقعیّتِ قدرتِ مسلّط روبرو شود. تأکیدِ من بر نکته دیگری است. هر ملّتی که بخواهد خواسته‌ های خود را از قلمروِ آرزو به عرصه واقعیّت وارد کند، پیش از هر چیز، باید ابزارِ ویرانگری را از دستِ ویرانگران بگیرد و آن را خنثا کند. اگر لوله‌ای شکسته شده باشد و آب، بی‌ امان، همه ‌جا را فراگیرد، هیچ انسانِ عاقلی ابتدا به فکرِ رنگ ‌آمیزیِ دیوارها و آرایشِ خانه نمی‌افتد؛ بلکه نخستین کار، بستنِ فلکه اصلی آب است تا جریانِ ویرانگر متوقّف شود و امکانِ ترمیم و بازسازی فراهم آید. مسئله امروزِ ایران نیز، دقیقا از همین جنس است. بحثِ من بر سرِ «عزل و خلعِ» گردانندگانِ ولایتِ گیوتین فقاهتی است؛ آن هم نه در آینده‌ای نامعلوم؛ بلکه در نزدیک ‌ترین فرصتِ ممکن. سخن بر سرِ تمرکز بر معضلی است که نزدیک به نیم ‌قرن، تاریخِ چند هزار ساله ایران و سرنوشتِ مردمانش را به بند کشیده و کشور را به سویِ قهقرا، فروپاشی و نابودیِ تدریجی سوق داده است. تا هنگامی که «گیوتینِ الهی» بر فرازِ جامعه آویخته است، هر سخنی در باره آبادانی و بازسازی، بیشتر به رؤیا میماند تا برنامه.
ویرانیِ میهن و مصیبتِ مردمان، بی ‌تردید فاجعه‌ای عظیم است؛ امّا اینها، خودِ مسئله نیستند؛ بلکه پیامدهای مسئله‌ هستند. مسئله اصلی، بیرون کشیدنِ ایران از باتلاقی است که دهه‌هاست در آن فرو رفته است. آنچه من میپرسم، این است که برای خنثا کردنِ این ماشینِ ویرانگر، باید به کدام انتخابِ عاجل و تاریخی متوسّل شد؟ از نگاهِ من، امروز، مسئله بر سرِ انتخاب میانِ خیرِ مطلق و شرّ مطلق نیست؛ بلکه مسئله، انتخاب میانِ پذیرفتنِ مسئولیّت و گریز از مسئولیّت است. یا باید، با کسانی که دست‌کم ضرورتِ پذیرفتنِ بارِ مسئولیّتِ تاریخی را فهمیده‌اند ( = شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان)، واردِ میدان شد؛ هر چند که خطاهای نظری و عملیِ آنان نیز ممکن باشد یا آنکه به بهانه تردیدها و بدگمانیها و رقابتهای سخیف و جاه طلبیها و کینه توزیها و امثالهم دست روی دست گذاشت و در انتظارِ حادثه‌ای آسمانی و ظهورِ منجی نشست تا بارِ تصمیم را از دوشِ ما بردارد. امّا تاریخِ ملّتها را نه انتظار؛ بلکه اراده انسانها میسازد. برای هر گامِ مثبتی در راهِ نجاتِ ایران و ایرانیان، نخستین و فوری‌ ترین ضرورت، خنثا کردنِ سرچشمه قدرتی است که موجودیّتِ خود را بر ترس، انقیاد و تقدّسِ جنایت و تبهکاری و توسعه سرسام آور اعدامهای جوانان مملکت بنا کرده است؛ زیرا تا هنگامی که فعالیّت «گیوتین» بر پا باشد، سخن گفتن از آزادی و آبادانی، چیزی جز گفت ‌و گوی مجازی در سایه تیغ خونریز نخواهد بود و راه به هیچ دهکوره متروکه ای نیز نخواهد برد.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

مقاله جناب محمد زمانی از بسیاری جهات قابل تأمل و ارزشمند است. تأکید ایشان بر ضرورت تربیت نیرو، شبکه‌سازی، نهادسازی، استفاده از ظرفیت متخصصان و آمادگی برای دوران گذار، از نیازهای واقعی جامعه ایران است. کمتر کسی می‌تواند با اصل این دیدگاه مخالفت داشته باشد.
با این حال، به نظر می‌رسد مقاله از یک مسئله بنیادی غفلت کرده است؛ مسئله‌ای که اگر حل نشود، بسیاری از پیشنهادهای ارزشمند مطرح‌شده نیز در عمل به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

درود بر آقای زمانی گرامی،
تبصره ای از پله هشتصد و پنجاه میلیونیوم منبر آخوندی از فراز عرش الهی به سوی امّ القرای مَضیق هُرمُز!

این سخنانی که شما بر زبان می‌آورید، فی ‌نفسه نه‌ تنها نادرست نیستند؛ بلکه در ذات خود، حامل افقهایی ستودنی و شایسته تحسین‌ هستند؛ امّا مسئله اساسی اینست که این سخنان، سخنانی تازه و بی‌ سابقه نیستند. نزدیک به نیم‌ قرن است که از زبانها و قلمها و تریبونهای بی‌ شماری، همین مضامین در باب آزادی، دادگزاری، توسعه، رفاه، قانون و کرامت انسانی و نیروهای متخصّص ایرانی تکرار شده‌اند. نزاع حقیقی، نه بر سر دُرُستی یا نادرستی این مفاهیم و نیروها؛ بلکه بر سر امکانِ تاریخیِ تحقّق آنهاست. آنچه که نیازمند توضیح است، نه خودِ اهداف؛ بلکه شروط امکانِ تحقّق آنهاست؛ زیرا هر غایت، پیش از آنکه در عرصه واقعیّت متجلّی شود، محتاج بستری است که بتواند در آن، از مرتبه اندیشه و برنامه و ایده آل و آرزو به مرتبه وجود و ملموسیّت عینی انتقال یابد. تا هنگامی که ساختار پسمانده های ولایت فقاهتی و ارگانهای اجرایی و ایدئولوژیک آن، همچنان بر اهرمهای قدرت و اقتدار تکیه زده‌اند، هر برنامه‌ای؛ ولو دقیق‌ترین، خردمندانه‌ترین و ستودنی‌ترین باشد، از مرز امکان نظری فراتر نخواهد رفت و در قلمرو واقعیّت تاریخی، به فعلیّت نخواهد رسید. به همین دلیل، مُعضل اصلی، فقدان اندیشه و برنامه و طبف کاردان و متخصّص نیست؛ بلکه مسئله بنیانی، چگونگیِ خنثا ‌سازی ساز و کاری است که خودش، امکان تحقّق هر اندیشه و برنامه‌ای را از میان میبرد. به بیان دیگر، پرسش زمانه ما این نیست که «چه باید کرد؟»؛ بلکه اینست که «چگونه میتوان شرایطِ امکانِ آنچه را که باید اجرا کرد، پدید آورد؟».
مراد من از «ما»، ایرانیانی هستند که نه از سر منفعت شخصی یا هیجانها و نفرتهای زودگذر؛ بلکه از ژرفای وجدان بیدار و مسئول خویش، در گفتار و کردار و اندیشه، به این باور رسیده‌اند که این سیستم فقاهتی باید پایان پذیرد؛ آنهم خیلی سریع و شتابان. اکنون پرسش تعیین‌ کننده اینست که چگونه میتوان دستگاهی را که طی نزدیک به پنج دهه، نه‌ تنها قدرت سیاسی؛ بلکه ابزارهای اقتصادی، امنیّتی، تبلیغاتی و فرهنگی را در انحصار خود گرفته است، از مقام حُکمرانی خلع و عزل کرد. تجربه نیم‌ قرن گذشته و کوششهایی که با امید اصلاح، ترمیم، تعدیل و انسانی تر کردن این ماشین عظیم ویرانگری و کشتار و خونریزی و تجاوز و کثافتکاریهای وحشتناک صورت گرفتند، نشان داد که صرفِ استدلال، منطق، برهان و گفت ‌و گوی مسالمت‌آمیز، دست‌کم در برابر ساختاری که مشروعیّت خویش را از حقیقتی قدسی و الهی و هرگز مناقشه ناپذیر اخذ میکند، کارآیی تعیین‌کننده‌ای و موثّری نداشته است. تاریخ معاصر ایران، با همه قربانیان و ناکامیهایش، گواه آن است که قدرتی که خود را تجسّد حقیقت مطلق الهی میپندارد، به دشواری تن به اقناع عقلانی میدهد؛ زیرا آنچه که در اینجا با آن مواجهیم، صرفا یک اختلاف سیاسی نیست؛ بلکه تعارضی است میان دو تلقی متفاوت از حقیقت، انسان و حقّ فرمانروایی. از همینجاست که مسئله، صورتی تراژیک به خود میگیرد. اگر راه اصلاحات تدریجی و اقناع عقلانی بسته باشد- که تاریخ نیم قرن اخیر قطعیّت آن را به مراتب اثبات کرد - ، جامعه در برابر پرسشی سهمگین قرار میگیرد و آنهم اینکه آیا باید به نیروی قهر و انقلاب خونریز متوسّل شد - خواه با اتکای به نیروهای بیرونی و خواه از طریق رویارویی مسلحانه داخلی - یا اینکه هنوز میتوان راهی را یافت که در کوتاهترین زمان ممکن – بین شش تا یکسال - و با کمترین هزینه انسانی، گذار از این نظم را ممکن سازد؟.
بی‌ تردید، هیچ انسان خردمندی، شیفته خونریزی و ویرانی نیست؛ امّا هنگامی که ساختار قدرت، برای بقای خویش، از اعدام، شکنجه، ارعاب، مصادره اموال، سرکوب و تجاوز و شکنجه و انواع خشونت بهره میگیرد، مسئله دیگر صرفا اخلاقی نیست؛ بلکه به پرسشی هستی شناختی در باره ماهیّت قدرت تبدیل میشود. آیا میتوان قدرتی را که بر انحصار خشونت و خونریزی و اعدام زیباترین جوانان مملکت بنا شده است، صرفا با زبان استدلال از میدان به در کرد؟ و اگر پاسخ منفی است، مرز میان ضرورت تاریخی و سقوط به ورطه خشونت کور کجاست؟. مسئله اساسی، در نهایت، نه کمبود آرمانها، نه فقر برنامه‌ها و نه فقدان سخنوران و نظریّه‌ پردازان است؛ بلکه یافتن آن نقطه تلاقیِ دشوار میان حقیقت و قدرت است؛ یعنی همان نقطه‌ای که در آن، یک ملّت بتواند بدون آنکه به بازتولید چرخه استبداد گرفتار شود، از سلطه عقده ای ترین و روانپریشترین و خونریزترین و مخرّبترین مُجریان گیوتین الهی عبور کند و بنیان نظمی تازه را پی‌ ریزی کند. اگر کسی راهی منطقی، عملی و کارگشا برای عبور از این بن ‌بست تاریخی میشناسد، باید آن را نه در قالب شعار و آرزو؛ بلکه با زبانی فلسفی، استدلالی و تفهیمی و اجرایی توضیح دهد؛ زیرا سرنوشت ملّتها را نه نیک ‌اندیشیِ صرف؛ بلکه کشف راهی رقم میزند که بتواند میان آرمان و واقعیّت، میان آزادی و قدرت، و میان دادگزاری و تاریخ، پیوندی پایدار برقرار کند.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان