قوم‌گرایی: چهره بومی فاشیسم در ایران

من هیچوقت نمی آیم مشکلات میهن و مردمم را در اصطلاحاتی بیان کنم که خیلی جای چون و چرا دارند. من، مردم میهنم را از هر نژاد و طایفه و رنگ پوست و قوم و قبیله و عشیره و زبان و آداب و رسوم و اعتقادات که باشند با جان و دل دوست دارم و به آنها مهر میورزم. مردم ما، «فاشیست» نیستند. ناسیونالیست نیستند. تجزیه طلب نیستند. خاصم مردم دیگر کشورها نیستند. قومگرا نیستند. من هنوزم وقتی که »حیدر بابایه» را میخوانم یا میشنوم، بغض گلویم را میفشارد. هنوزم وقتی اشعار «گلچین گیلانی» را میخواتم، حس میکنم بر روی ابرهای خوشبختی و شادمانی جاودان قدم میزنم. هنوزم وقتی «دیوان ابونواس» را میخوانم، حس میکنم زنده ام و صدای دلنشین نیاکانم را میشنوم که خنیاگر شادخواریها بودند. هنوزم وقتی شعرهای «فایز دشتستانی» را میخوانم، دلم پر میکشه برای دشتهای معرفت مردم بزرگوار میهن. هنوزم وقتی «رباعیهای بابا طاهر عریان» را میخوانم و میشنوم، چهره تمام دوستان از دست رفته لرم در برابرم پدیدار میشوند. هنوزم وقتی «ناصر رزازی» میخواند، میرقصم و وقتی «حسن زیرک» میخواند بغض گلویم را میگیرد. نه مردم ما فاشیست نیستند. هنوزم از قعر سیستان و بلوچستان، آواز «نوایی، نوایی» در گوشهایم طنین اندازند.هنوزم «کیجا ساروی » با آن قد بلندش، برایم دلبری میکنه. هنوزم «سیا جومه»، عشق منه. هنوزم هر گوشه ای از وطن را که بنگری نشانه های حضور تک تک اقوام ایرانی را میتوانی به عیان ببینی که در چهره هر کدامشان، ایران به وسعت کیهان، نقش بسته است. مردم ما از دست حکومتهایی در عذابند که هیچوقت بُنمایه های فرهنگ باهمستان آنها را وقع و ارج و احترامی ننهادند و مدام آنها را زیر پا گذاشتند. مردم ما از دست حکومتگرانی در عذابند که هیچوقت گوش شنوا برای بدبختها و مشکلات و رنجها و آرزوها و خواسته ها و امیدهایشان نداشتند. مردم ایران در جامعیّت وجودی خودشان را به ایران و تاریخ و فرهنگ ایرانی متعلّق میدانند. ولی اگر قرار باشد که حکومتگران علیه ملّت باشند، آنگاه مردم نیز ترک تعلّق میکنند و راه خودشان را؛ ولو مملوّ از سنگلاخهای صعب العبور باشد، خواهند رفت. کارگزاران حکومتی و دولتی که در خدمت به مردم بدون هیچ تبعیض و تمایزی، مسئول و پاسخگو نباشند، مردم نیز به آنها پشت خواهند کرد. هیچکدام از اقوام ایرانی اگر خواسته هایی را مطرح کردند، هرگز مستحق آن نیستند که با برچسبهای ناچسب، طرد شوند و به حرفشان گوش داده نشود. مردم میهن ما حتّا نمیدانند فاشیست یعنی چه، چه رسد به اینکه بخواهند فاشیست باشند!. نه! ایران و مردمش، دنیای دیگری هستند و ما اگر به راستی با جان و دل، میهن و مردم خود را دوست میداریم، باید یاد بگیریم بعد از اینهمه ذلالتها حتما به حرف همدیگر گوش کنیم در ابتدا و بعدا در صدد فهمیدن و راهگشایی به همّت همدیگر برآییم. امّا هیچوقت نیز از یاد نبریم که برای گلاویز شدن با مشکلاتمان، خودمان را از چشم انداز بیگانگان ننگریم؛ بلکه از چشم انداز چشمان و نیروی بینش خودمان. همین.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

مقاله‌ی سرکار خانم حاجی‌زاده با یک همسان‌سازی شتاب‌زده، «قوم‌گرایی» را مستقیماً برابر با «فاشیسم» قرار می‌دهد، بی‌آن‌که میان دفاع از زبان مادری، مطالبه‌ی عدالت منطقه‌ای، هویت‌خواهی برابر و تجزیه‌طلبی تمایزی بگذارد. این فروکاست مفهومی، نه تحلیل است و نه نقد؛ بلکه ابزاری برای خاموش‌کردن صداهای حاشیه و تثبیت روایت مرکز است.

نویسنده، متأسفانه، به جای بررسی ساختارهای واقعی تبعیض، از یکسان‌سازی فرهنگی رسمی تا توسعه‌ی نابرابر و حذف زبان‌های غیرفارسی، مردم حاشیه را «بدوی» و «فاقد مدنیت» معرفی می‌کند و بعد همین تصویر تحقیرآمیز را مبنای استدلال خود قرار می‌دهد. این منطق، نه تنها با واقعیت اجتماعی ایران بیگانه است، بلکه دقیقاً همان «دیگری‌سازی» را بازتولید می‌کند که ادعا می‌شود علیه آن نوشته شده است.

ادبیات این مقاله، آغشته به برچسب‌گذاری و هراس از تنوع است. در حالی‌که تجربه‌ی جهانی نشان داده به رسمیت شناختن چند زبانی و هویت‌های محلی پایه‌ی انسجام پایدار است، نه تهدید آن. نویسنده خود را «لیبرال» می‌نامد، اما نتیجه‌ی استدلال او چیزی جز ناسیونالیسم فرهنگی مرکزگرا نیست؛ نگاهی که آزادی را فقط تا جایی می‌پذیرد که تفاوت‌ها خاموش و یک‌صدا بودن تحمیل شود.

نقد قوم‌گرایی افراطی لازم است، اما آنچه در این متن دیده می‌شود، نه نقد افراط، بلکه حذف تمام اشکال هویت‌خواهی و حقوق‌طلبی است. دفاع از ایران، دفاع از تکثر آن است. هر پروژه‌ای که تنوع زبانی و فرهنگی را تهدید بداند، در عمل خود بذر فروپاشی را می‌کارد. ایران تنها زمانی می‌ماند، که به همه‌ی صداهایش میدان داده شود.

بزرگترین نوابغ ایرانی از متفکّر و فیلسوف و دانشمند و متکلّم و لغت شناس و غیره و ذالک، آثار خود را به زبان عربی نوشته اند. بزرگترین متفکّران اروپایی که به سرزمینهای مختلفی تعلّق داشته اند، آثار خود را به زبان لاتین نوشته اند. کثیری زیاد از پژوهشگران ایرانشناس و اسلامشناس، آثار خود را از سراسر جهان به زبان انگلیسی نوشته اند و هنوزم مینویسند. ایرانیکا و دایرة المعارف اسلام به زبان انگلیسی است. کثیری از ایرانیان معاصر به زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و دیگر زبانها، آثار خود را مینویسند و منتشر میکنند. بردار فقید من تمام آثار تحقیقاتی و تاثیر گذار خودش را در رشته بیوشیمی به زبان انگلیسی منتشر کرد که دلیلی شدند برای اینکه دو مرتبه در رده دانشمندان برتر و موثّر جهان انتخاب شود. یکی از خواهر زاده های من، استاد هندسه و ریاضیات است که مهمترین آثار تحقیقاتی خودش را به زبان انگلیسی در آمریکا منتشر میکند. خود من – خیلیها میگویند چرا دیر اقدام کردی – برخی از افکارم را به زبان آلمانی مینویسم. حالا منظورم از این صحبتها این است که ما در ایران با مشکل زبان به هیچ وجه من الوجوه روبرو نیستیم. همین امروزه روز، تحت همین حکومت مزخرف الهی، بچّه های با استعداد دبستانی ایران نیز به زبان انگلیسی حرف میزنند و خیلی چیزها را میفهمند؛ چه رسد به بقیه مردم. آنانی که زبان و آموزش به زبان مادری را بهانه قرار داده اند تا اغراض و نیّات پلید خود را استتار کنند، اگر یه جو شهامت داشته باشند، باید رادمنشانه بیایند و فقط در باره مشکلات شخصی خودشان صحبت کنند و حرفهای خودشان را به نام قوم و زبان و فلان و بیسار قنداقپیچ نکنند.
7- یک سال و نیم پیش، وقتی که به دیدار خانواده یکی از دوستان قدیمی و کرد خودم رفته بودم، دیدم همسرش خیلی ناراحته و غمگین. پرسیدم چی شده. شروع کرد به فحش دادن و نفرین کردن برادرش. پرسیدم چه اتفاقی افتاده مگه. جواب داد که این برادر احمق و نفهم و بی شعور و بی همه کس من، اومده با خرج میلیونها تومن پول بچه هایش را فرستاده مثلا به کلاس انگلیسی. بچّه ها نه تنها کردی بلد نیستند حرف بزند،؛بلکه فارسی هم نمی فهمند و یک جمله انگلیسی نیز یاد نگرفته اند. یه حرفهایی میزنند بچه های برادرم که آدم نمیداند آنها به چه زبانی حرف میزنند. نه فارسیه. نه کردیه. نه انگلیسیه. من از این مسئله اینقدر ناراحت و عصبانی ام که دارم سکته میکنم.
8- در خاتمه فقط نکته ای را مجدّدا تذکّر دهم. من فریاد زده ام و گفته ام که اگر از ایران و ایرانی بقایی ماند و حکومت فقاهتی خلع و محو شد، آنگاه شایسته و بایسته است که از یک طرف در کنار مجلس موسسان حتما مجلس اقلیّتها نیز تشکیل شود و دیگر اینکه تمام استانهای ایران برای خوددشان حتما مجلس داشته باشند؛ نه برای اینکه شاخه شونه بکشند برای بقیه استانها و اقوام دیگر و دولت مرکزی؛ بلکه برای تسهیل کارها و برنامه های آبادانی ایران و سرفرازی مردم میهن و رتق و فتق کردن مشکلات و معضلات در هر زمینه ای که میخواهد باش برای رسیدگی به بدبختیهای مردم وطن. همین.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

5- من شخصا هیچ مشکلی با هیچ کدام از اقوام/نژادها/قبایل و غیره و ذالک ایرانی از کودکی نداشته ام و هنوزم ندارم؛ زیرا از کودکی با ترکها و لرها و کردها بزرگ شده ام. آنچه که عصبانیّت مرا از قومگراییها شعله ور میکند، گریز فعّالان آنها از پاسخ دادن به پرسشهای عمیق و منطقی و ژرف اندیشیده من و دیگرانی همچون من است که رفتارشان را به شدّت در نظرم مظنون و مشکوک جلوه میدهند. همواره گفته ام و تاکید کرده ام که تمام ایرانیان – مهم نیست به چه قومی تعلق دارند – اگر رادمنش هستند و یک جو شهامت دارند، باید صمیمانه در باره مسائل خودشان صحبت کنند بدون آنکه بخواهند اقوام دیگر را تحقیر یا متّهم یا مقصّر یا گناهکار یا هدف حملات و خصومتهای مغرضانه قرار دهند برای رسیدن به اهداف و مقاصد خودشان. اگر فرض را بر این بگذاریم که مثلا ایران از دو واحد قومی الف- فارس ب) ترک تشکیل شده باشد – چیزی که حتا گفتنش، چه رسد به واقعیّت نداشتنش به قول خود ترکهای ایرانی، مرغ پخته را به خنده می اندازد- و ترکها نیز فرض کنیم فقط و فقط در محدوده آذربایجان شرقی و غربی مستقر باشند (حال بماند که ترکها در وجب به وجب خاک ایران پراکنده اند حتّا در همان استان فارس که ترکهای زیبا رویش، آب از لب و لوچه حافظ شیرازی میریختند) و فرض محال را نیز بر این بگذاریم که اختلافاتی مابین قوم فارس و قوم ترک وجود دارد، آنگاه ترکها اگر ریگی به کفششان نباشد باید صمیمانه در باره مسائل خودشان صحبت کنند؛ نه با خصومت و نفی و اتّهامات واهی. مثلا یکی از مواردی که ترکها بر آن به شدّت انگشت گذاشته اند، بحث آموزش به زبان مادریست. در این خصوص میتوانند خیلی منطقی و اصولی موضوع را اگر روزی روزگاری وطن وطن شد و از ایران و ایرانی بقایی ماند، در مجلس موسسان مطرح و نه تنها در حقّ ترکها؛ بلکه در حقّ تمام اقوام ایرانی در باره اش رایزنی کرد. مسئله ای که ترکهای مدّعو اصلا متوجّه آن نیستند، این است که ما در ایران هیچگاه و هرگز، معضل زبان نداشته ایم. پایمالی حقوق اجتماعی، معضلی اجتماعیست که یقه تمام اقوام ایرانی را گرفته است و مختص قوم خاصّی نیست؛ زیرا اجحاف حکومتی از پیامدهای رفتاری کشورداران و کارگزاران حکومتی است که فرزندان اقوام ایرانی هستند؛ نه ساکنان سیّاره ای از آنسوی منظومه شمسی. بنابر این به جای اتهام زدن به قومی خاصّ باید آموخت که چکونه میتوان در باره مسائل و معضلات اندیشید و در صدد راهگشاییها برآمد. با گرفتن انگشت اتّهام به سوی مثلا قوم فارس و زبان فارسی که در تاریخ مسائل ایران به طور کلّی، نه سر پیاز بوده اند، نه ته پیاز، نه تنها هیچ مشکلی حلّ و فصل نخواهد شد؛ بلکه موضوعات وطنی کلّا از دایره بحث شایان ارزش خارج و به میدانی برای کشت و کشتارهای خونین تبدیل خواهند شد.

(.... ادامه)

من بر این اندیشه ام که هر چقدر دیگرانی وجود داشته باشند که بخواهند از راههای خصومتی با انواع و اقسام متدهای شناخته و ناشناخته به نفرت پراکنی تقلاها کنند، وجدانهای بیدار و دوراندیش و فهیم و مسئول باید کاملا خونسرد؛ ولی با استواری ستودنی در سنجشگری رفتار و گفتار و دیگران بکوشند؛ نه برای اینکه دهان آنها را ببندند و قلع و قمعشان کنند؛ بلکه برای آنکه دیگران به خود آیند و از راه منطقی حرفهای خودشان را بزنند.

1- در تایید و اشاره ای انتقادی به مطلب خانم حاجی زاده لازم میدانم یک نکته کلیدی را که بارها گفته ام و تذکّر داده ام، همچنان تکرارش کنم و بر آن مجدّدا تاکید کنم. ما هر وقت بخواهیم در باره مسائل میهن و مردم خودمان صحبت کنیم، باید از استناد کردن و تاسی جُستن به «مفاهیم و اصطلاحات و واژگانی» که در جوامع اروپایی شکل گرفته و در آثار متفکّران و فیلسوفان و اساتید دانشگاهی عبارت بندی شده اند، با جدیّت و آگاهانه پرهیز کنیم و فاصله بگیریم؛ زیرا مفاهیم بیگانه هیچوقت تجربیات تاریخی و فرهنگی مردم ما را تبلور نمیدهند؛ بلکه بیانگر تجربیات تاریخی و فرهنگی بیگانگان هستند. ناگفته نگذارم که آموختن و انگیخته شدن از تجربیات دیگران به معنای این نیست که ما تجربه دیگران را عین «تجربیات مردم خودمان» بدانیم یا بخواهیم که تجربیات دیگران را با تجربیات خودمان اینهمانی بدهیم. این مسئله اینهمانی پنداشتن تجربیات دیگران با تجربیات خودمان کاملا غلط است هر چند در ظاهر و حتّا بعضی دامنه ها به نظر متشابه آیند. تفاوت کلیدی داشتن را گمان کنم همین تک بیت حافظ به راحتی تفهیم میکند: «یک قِصّه بیش نیست غمِ عشق، وین عجب ..... کز هر زبان که می‌شنوم، نامکرّر است». از تجربیات دیگران میتوان خیلی چیزها آموخت. ولی وقتی که سراغ تاریخ و فرهنگ و مردم و میهن خودمان می آییم، باید ششدانگ حواسمان را جمع کنیم که تجربیات ملل گوناگون را با تجربیات ملّت خودمان خلط نکنیم؛ زیرا به هیچ دهکوره ای راه نخواهیم برد و بر پیچیدگی و شدّت فلاکتهای میهنی دوچندان نیز خواهیم افزود.
2- وقتی که «حزب توده ایران» پایه ریزی شد. فعالبن این حزب به دلیل جاه طلبیهای قدرتخواهی و سرسام آوری که داشتند، به جای اندیشیدن در باره مسائل ایران به توزیع و ترویج و شیوع اصطلاحاتی تلاش کردند که سوای مسمومیّت فضای فکری جامعه، هیچ چیزی برای مردم ایران و حتّا خود فعالین حزبی نداشتند؛ یعنی ایجاد نکبتهای فاجعه باری که هنوز از عواقب امراضی آنها جامعه آچمزهای ایرانی [= آکادمیکرها، تحصیل کردگان، کنشگران سیاسی] همچنان در تب و لرزشان غوطه ور هستند.
3- ایران، سرزمین اقوام و نژادها و قبیله ها و طایفه ها و عشیره ها و غیره و ذالک است که در طول هزاره ها کنشها و واکنشهای نسلهای گوناگون به آفرینش «فرهنگی» کامیاب شده اند که متعلّق به تک تک ساکنین این آب و خاک است از دامنه امپراطوری ایران گرفته تا دامنه جغرافیای فعلی و حتّا فراسوی مرزها. زبان فارسی به هیچ وجه من الوجوه از ساخته و پرداخته های قوم فارس یا تحمیل یکی از سلسله های حاکم بر ایران نبوده است و نیست. زبان فارسی، محصول ذوق آزماییهای نوابغ برجسته ایرانی و کوشش مشترک اقوام ایرانی در جامعیّت امپراطوری ایران است که هر کسی سهم خود را در پروراندن زبان ملّی ایفا کرده و اتّفاقا بزرگترین و اساسی ترین نقش ایفا کنندگان در پرورش زبان فارسی، اقوام غیر فارس زبان ایران بوده اند و هنوزم هستند.
(....... ادامه)