چگونه نقد کنیم!

ذهن بزرگ از افکار انتقاد می کند
و ذهن های کوچک از افراد. ....!
( النور روزولت )
متکّلم را تا کسي عيب نگيرد ، سخنش صلاح نپذيرد.
( سعدی )
هستی بیکرانه و هستی آدمی در تمام مناسبات خویش ، همیشه در نقد و تشخیص سره از ناسره و بیان عیوب و نقایص است تا زیباتر گردد و زیبایی هستی در هرس یکدیگر است ، چنانچه هر گاه کسی میل به نقد تو و نمایاندن معایب و ضعف هایت را دارد ، حتی اگر اصلن حقیقت نداشته باشد ، به باور من باید طوری با نقاد خویش مواجهه شویم که او فرشته ای را برای نجات ما و رفع معایب مان و کمک برای کمال مان بر شانه های مان بگذاشته است ، با فرشته چگونه روبرو میشویم ؟!
نقد در همه حوزه هاى زيست ادمى و از جمله در زيستِ ( سياسى اجتماعى -اقتصادى و فرهنگى ) در جوامع بسته و حتى در جوامع باز ، بزرگترين رسالت درنظامِ انديشه بود و هست و در واقع انچه كه بزرگترين رسالت روشنفكرى خوانده ميشود ، نقد و نقادى نام دارد و اين نقد و نقادى ، كل جغرافيايي هستى را در بر دارد و مرز و حصار نمى شناسد .
هستى بيكرانه هست و در تحول و تغيير و تطوّرِ ادمى ، بخشى از اين هستيست كه در تحول و تغيير ره مى پيمايد و نقد رسالتش كاهش هزينه هاى تحول و تغيير هستى و هستى ادميست و بنابراين ما به نقد دائم و مستمر ، نقدى خرد محور و عقلمدار و صميمى و اخلاق سالار و منطقى و مسالمت جو نياز داريم ومضاف بر اينكه نقد بدون ايده جايگزين و نو و پيشنهادى ، اصلن نقد نام ندارد و از دايره نقد خروج كرده است ، يعنى نقد نمى ايد كه تنها نفى و سلب كند ، بل سره را بنماياند و پيشنهاد جايگزين ارائه كند .
نقد و نقد ، اين حلقه مفقوده تفكر و انديشه ايرانى به جهت حضورِ ترسناكِ استبداد در قرون و اعصار ، هميشه مهجور و مغفول و معلول و سترون بوده است !
اما مختصاتِ يك نقد سالم و نه يك نقد بيمار و نقدِ مسئول و شريف و وجدانمدارو عالم و دانشورز چيست ؟
1. نقد بايد منطقى باشد يعنى از يك اصول و و روش وساز و كارِ استدلالى و سيستمى پيروى كند!
2. نقدبايد علمى باشد، يعنى متّكى بر دانش و علم باشد ، ومنطبق بر يكسرى دانسته ها ى منسجم از نظام نقادى و نه خيالات و رويا و حدسيات و فرضيات يك ذهن حقيقت گريز و دانش ستيز باشد .
3. نقد بايد خردمدار باشد و نه فقط عقلمدار ، يعنى رابطه ميان خود و موضوع نقد را نبايد بر اساس منفعت خويش تعبير و تفسير كند و توضيح دهد و بايد منفعت عام را بر منفعت خاص و منفعت خويش ارجح و برتر بداند و نفع عام را قربانى نفع خاص گند .
4. نقد بايدمخاطبش فكر و انديشه باشد و نه شخص و هويت و با پرهيز أكيد و جدى از هرگونه توهين و تحقير و تقبيح و فحاشى باشد كه نقدِ اغشته به اين اوصاف ، زشتخو و كريه و كثيف و پلشت است و ضد نقد كه ويرانگرى مى كند ًو ما نبايد نقد به تفكر و انديشه را ، قربانى نقد به شخص و شكل و شمائل شخص بكنيم !
5. نقد بايد صميمى و دوست مدار باشد يعنى ان رفتارى را كه با دوست ميشود داشت تداعى كند و بازتاب دهد ، ما دنبال تخريب دوست نيستيم ، بل فقط با مهرورزى دنبال رفع عيبش هستيم .
6. نقد بايد اخلاق مدار باشد ، يعنى بسيار پاك و صادق و دور از هرگونه غرض و حبّ و بغض باشد ، يعنى عنصر و فاكتور "حبّ" نبايد سبب شود در پرداختن به فكر و انديشه و ايده ، ملاحظه كارى و مماشات شود و يا از طرح نظر مستقل ممانعت به عمل ايد و از طرفى نبايد عنصر و فاكتور" بغض و غرض " و كينه و حسد باعث شود تا از زاويه انصاف و وجدان و حبّ دور شود و بيش از انچه كه مورد نقد عيب و ايراد دارد ، از عيوب و نقصان ، بزرگ نمائي گردد و اگرانديسمان و كلان نمائى شود و مسير تخطئه و توطئه را دنبال كند
7. نقد بايد از ويرانگرى بطور جدى و مسئولانه پرهيز و حذركند و با تمام مسئوليت و وجدان علمى و انسانى و اخلاقى مسير معطوفِ به سازندگى را طى كند و بايد با روحيه بالاى مثبت گرايي ، از منفى گرايي و كمال گرايي هم پرهيز و دورى كند .
۸ -نقد بايد پيشنهاد سالار باشد و اين بدين معنى مى باشد كه فقط زير سوال نبرد و عيوب و نقائص ليست نكند و فقط طرح دعوا نباشد و با پيشنهادهاى كاملا سازنده و مثبت وبخصوص قابل الإجراء و عملى بر اساس عناصرِ مقدم و مؤخر و اهميت الويت بندى هااز عيوب و نقائص ، مسئوليت خويش را بدرستى ادا كند !
۹ -ادبياتِ نقد بايد بسيار تميز و پاك و كلمات و جملات در نقد بايد بسيار تلطيف شده و بسيار محترمانه و عزيز و صميمى باشد .
۱۰ -نقد بايد بسيار عاطفى سير شود و در انتخاب فرمولبندى هادر اعراض و نمايشِ از عيوب ، بايد كاملن هوشيار رفتار شود تا تفكرِ مورد نقد ، بتواند با عشق و علاقه تمام ، خودش را در اينه نقّادى پسنديده و نيكو ببيند كه انگار خودش دارد خودش را نقد مى كند و اينه جلوى خويش مى گيرد تا عيوبش به خود بنماياند !
12. يادمان نرود كه رسالتِ نقد و نقّادى ،تميز و تفكيك سره از ناسره و نيك از بد و درست از نادرست مى باشد و نه فقط اعراض و ابراز و نمايش كور و ليست بندىِ مغرض و حاسدِ ناسره و بد !
13. نقد فقط مختص جوامع بسته و يك وجهى و تماميت خواه و مطلق گرا نيست ، هر چند در اين جوامع به جهت انقباض و انقطاع و انسداد شريان هاى اجتماعى و فرهنگى و سياسى كار بيشترى مى طلبد ، ولى در جوامع باز هم از ضروريات روزمرگى انديشه و تفكر مى باشد !
14.بگذار خورشيدِ نقد هر چه بيشتر و بيشتر بر سياهچاله هاى مخوف و هولناك بزرگان بتابد تا از بزرگى تصنعى و ظاهرى خويش فرود ايند و در جايگاه واقعى خويش مستقر شوند !
ج -ع - برلين - بهار ٢٠٠٥