پاسخ گوئی بیک سوال

جناب ابوالفضل محققی

شما یک روایت مفصل از رفتار و اهداف جمهوری اسلامی ارائه می‌کنید. در این بخش‌ها تصویر شما قابل بحث است. اما نتیجه‌ای که می‌گیرید، یعنی اینکه حمله خارجی می‌تواند به سرنگونی حکومت منجر شود، بدون مبنای روشن باقی می‌ماند.

دروود بر ابوالفضل عزیز،
مختصری بر تکرار روضه های رضوانی در حضور صُم بُکم ها!

من سالها پیش، در سنجشگریِ رفتار و گفتار و کردارِ طیفی که بی ‌هیچ مسمّایی بر پیشانی خویش مُهر «روشنفکری» کوبیده بودند - چنانکه گویی حقیقت را نباید جستجو کرد و کاوید و در بستر مجهولاتش زیست؛ بلکه باید نامش را بر پیشانی خود داغ زد - قلم را تا سرحدّ فرسودگی فشرده‌ام. گفته‌ام و باز میگویم: مسئله‌ آنچه «روشنفکری» نامیده شد در جامعه‌ ایرانی، نه کمبود دانسته ‌ها بود و نه فقر واژگان؛ فاجعه در ناتوانیِ اندیشیدن بود. آنان هرگز از دلِ این خاک و تاریخ و فرهنگش، از رنجِ این مردم، از گره‌ های تاریخی و زخمهای انباشته‌ این سرزمین نیندیشیدند؛ بلکه مسائلِ دیگران را- مسائلِ زاده‌ بسترهای تاریخی و فرهنگی و تمدنیِ بیگانه- چون جامه‌ای عاریتی بر تن جامعه‌ای پوشاندند که نه آن قامت بود و نه آن اقلیم. آنچه که رخ داد، نه ترجمه‌ اندیشه؛ بلکه تقلیدِ بی ‌ریشه بود؛ نه تفکر؛ بلکه طوطی‌وارگیِ مفاهیم. ذهنی که باید به ژرفای واقعیتِ زیسته فرو رود، به سطحی‌ترین بازیهای مفهومی دل بست و در یاس و طوبا بافی، عالمی موهوم برای خود ساخت. عالمی که در آن، واژه‌ ها از معنا تهی بودند و مفاهیم، بی ‌آنکه هضم شوند، چون بارِ اضافی بر دوشِ زبان سنگینی میکردند و در این میان، آنچه مغفول ماند، «میهن» بود - نه به معنای شعار؛ بلکه به مثابه‌ مسئله‌ای زنده، سوزان و فوری. غفلت از مسائلِ حادّ این سرزمین، خلائی پدید آورد که بی‌ درنگ با نیروهایی پر شد که زبانِ قدرت را بهتر میشناختند. اسلامگرایان، نه از سرِ نبوغ؛ بلکه از سرِ هوشیاری نسبت به این خلأ، میدان را تصاحب کردند و جامعه را به‌ تدریج در دیگی از شریعتِ تصلّب ‌یافته و تخیّلِ ایدئولوژیک فرو بردند؛ دیگی که در آن، انسان نه اندیشنده؛ بلکه ماده‌ خامِ «ساختنِ مؤمن» بود.
در این هیر و ویر، آنکه میبایست دیده‌بانِ حقیقت باشد - آنکه وظیفه‌اش پرسش، سنجش و روشنگری بود - خودش به آژیتاتور و مروّج بدل شد؛ به مبلّغِ ایدئولوژیهایی که نه فهمیده شده بودند و نه با زیستِ این مردم نسبتی داشتند. مارکسیسم، نه به‌عنوان یک دستگاهِ فکریِ نیازمندِ فهم عمیق؛ بلکه به‌ مثابه‌ شعار، به‌مثابه‌ ایمانِ جایگزین، به میدان آمد و چنین شد که «روشنفکر»، به‌ جای آنکه نقّادِ قدرت باشد، حاملِ ایدئولوژی شد؛ به‌جای آنکه مسئله بسازد، نسخه پیچید.
فرجامِ این بی ‌فکریِ مزمن، آن فاجعه‌ای شد که در سال 1357 بر گردنِ تاریخ مردمان این سرزمین همچون طوق لعنت آویخته شد- نه به‌عنوان حادثه‌ای ناگهانی؛ بلکه به‌مثابه‌ نتیجه‌ منطقیِ سالها تغافل، تقلید و خیانت به وظیفه‌ اندیشیدن. این فاجعه، تنها یک رخداد سیاسی نبود؛ بلکه سقوطِ یک امکان بود. امکانِ اینکه جامعه‌ای، خودیشتن اصییل خود را بفهمد. امّا دردناکتر از خودِ فاجعه، تداومِ همان وضعیّت است. هنوز هم، آن طیفِ بی‌مسمّا، نه از گذشته درسی گرفته و نه حتّا پرسشی طرح کرده است. گویی بنیانیترین پرسش—اینکه «اندیشیدن چیست و چگونه ممکن میشود؟»—اصلاً هرگز به ذهنشان خطور نکرده است. آنان همچنان در همان کوره‌ مذابی میجوشند که نطفه‌ عقیدتیشان در آن بسته شد. آمیزه‌ای از شریعتِ تصلّب ‌یافته و ایدئولوژیِ ترجمه ‌شده. نه از آن بیرون آمده‌اند و نه حتّا اراده‌ای برای خروج دارند.
از چنین بستری، انتظارِ کنشِ خردمندانه داشتن، انتظاری عبث است. آنچه میبینیم، تکرار است - تکرارِ بی‌وقفه‌ همان خطاها، در جامه‌هایی تازه. اعلامیه‌هایی که بی‌ هیچ نسبتی با واقعیتِ زیسته صادر میشوند، مواضعی که بیش از آنکه از فهم برخاسته باشند، از ژست روشنفکری تغذیه میکنند. گویی «مسئله»، نه رنجِ انسانِ ایرانی؛ بلکه حفظِ انسجامِ ذهنیِ یک ایدئولوژی است و شاید تراژدیِ اصلی همین‌ جاست. اینان نه‌ تنها درد و رنج و اضطرابِ مردم را نفهمیده‌اند؛ بلکه تصمیم گرفته‌اند که نفهمند؛ زیرا فهمیدن، مستلزم فرو ریختنِ آن بنای ذهنی است که سالها با آن زیسته‌اند و چه دشوار است ویران کردنِ «کعبه‌ای» که خودت، سنگ‌ به ‌سنگش را چیده‌ای به همین دلیلم، حضرات، همچنان طواف میکنند - نه به گرد حقیقت؛ بلکه به دورِ تصوّراتِ بسته‌ خویش - و این طواف، نه عبادتِ از سر آگاهی؛ بلکه آیینِ تکرارِ جهل است؛ آیینی که تا لحظه‌ فرو افتادن در گور، ادامه خواهد یافت، مگر آنکه لحظه‌ای، جسارتِ پرسیدن فرا رسد.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان