ملت و میهن را از دو شر متجاوز داخلی و متجاوز خارجی نجات دهیم!

دروود بر آقای اقبالی گرامی،
تحشیه ای گذرا.

وقتی که نوشته شما را میخوانم، حس میکنم که برنج خیلی خوش طعم و خوش بویی را پخته اید که بوی آن تا هفت محله آنطرف تر نیز میرود. امّا وقتی که یک قاشق آن را در دهانم میگذارم، یک دفعه سنگ ریزه ای زیر دندانم میرود و تمام آن مزّه و بو و خاصیّت نوشته شما را لطمه میزند. من به برخی از سنگریزه ها در نوشته شما اشاره ای گذرا میکنم.
بزرگترین خطر در نوشته شما در همین جمله نهفته است: «دوستی با همه، دشمنی با هیچ‌ کس». این جمله زیباست، انسانی است، شاعرانه است؛ اما آیا سیاسی هم هست؟. یا صرفاً اخلاقیِ است؟. آیا در جهانی که بر تضاد منافع بنا شده، «دشمنی با هیچ‌ کس» اصلاً ممکن است؟. آیا تاریخ کشور خودمان، حتّا یک نمونه موفق از سیاست بدون دشمن نشان میدهد؟. آیا این جمله، به ‌جای راهبرد، فقط تسکین روانی است؟. اگر قدرتی به شما حمله کند، آیا باز هم «دشمنی با هیچ‌ کس» را حفظ میکنید؟. آیا این شعار، در نهایت، ملت را اخلاقی اما بی‌دفاع نمیکند؟.
از دید فلسفی، این جمله نه یک اصل سیاسی، بلکه یک آرزوی اخلاقی خام است. سیاست، بر خلاف اخلاق فردی، میدان قدرت است، نه میدان نیتّهای خوب. شما بارها از «ملت ایران» سخن میگوید؛ اما ملت چیست؟. آیا «ملت»، واقعاً یک اراده واحد دارد؟. یا مجموعه‌ای از تضادها، منافع متناقض و گرایشهای چندگانه است؟. چه کسی حق دارد بگوید «ملت ایران چنین میخواهد»؟. آیا این جمله خودش نوعی سخن گفتن به جای دیگران نیست؟. شما ملت را به یک موجود اخلاقی واحد تبدیل میکنید. اما واقعیت تلخ‌ اینست که ملت، میدان نزاع نیروهاست؛ نه فقط یک روح یگانه. همین الانش وضعیّت ایران، حکایت از نزاع نیروها میکند. شما میگویید که صلح فقط نبود جنگ نیست، بلکه عدالت و رضایت همگانی است. امّا این جمله، با وجود زیبایی‌اش، به‌شدت انحرافی است؛ چونکه اگر صلح فقط در عدالت کامل معنا داشته باشد، پس صلح تقریباً هرگز ممکن نیست. آیا جامعه‌ای وجود دارد که رضایت همگانی در آن، وجود داشته باشد؟. آیا عدالت کامل اصلاً تحقق پذیر است؟. اگر عدالت کامل شرط صلح باشد، آیا هر نارضایتی، توجیه‌کننده جنگ نمیشود؟. این نظر شما میتواند ناخواسته صلح را غیرممکن کند. شما از صلح سخن میگوید، اما در عین حال می‌نویسید که استفاده از همه اشکال مبارزه. من میپرسم که «همه اشکال» یعنی چه؟. آیا خشونت هم؟. آیا ترور هم؟. آیا جنگ داخلی هم؟. اگر پاسخ مثبت است، پس صحبتهای شما در حال تولید همان چرخه خشونتی است که میخواهد به آن، پایان داده شود. اگر پاسخ منفی است پس چرا این جمله مبهم نوشته شده است؟. ابهام در سیاست، اغلب پوشش خشونت در آینده است. شما میگوید که نظارت بین‌المللی لازم است، اما مداخله خارجی را نمیتوان تحمل کرد. میپرسم که مرز نظارت و مداخله کجاست؟. یا شما به مردمان میهن خودتان اعتماد دارید یا ندارید؟. آیا نظارت سازمان ملل بدون قدرت مداخله معنا دارد؟. آیا تاریخ ایران و جهان نشان داده که قدرتهای جهانی بی‌ طرف‌ هستند؟. آیا اعتماد خشک و خالی، خودش ساده‌لوحی سیاسی نیست؟. صحبتهای شما به شدت اخلاق‌ محور است مثل: صلح، عدالت، کرامت، رضایت همگانی؛ امّا سیاست، نه با آرزو، بلکه با مهار خشونت تعریف میشود. آیا شما به جای فهم قدرت، در حال آرایش اخلاقی آن هستید؟. تقریباً هیچ تحلیل واقعی از قدرت در نوشته شما وجود ندارد. در حالیکه سیاست بدون تحلیل قدرت، فقط خطابه است. باید معلوم کرد که چه نیرویی، قدرت را منتقل میکند؟. چه ساز و کاری آن را تثبیت میکند؟. چه چیزی مانع بازتولید استبداد میشود؟. بدون پاسخ به اینها، حرفهای شما، نقشه ای برای راه نیست؛ بلکه آرزو است. شما، ریشه جنگ را به یک ایدئولوژی خاص نسبت میدهید. اما واقعیت این است که جنگها معمولاً محصول ترکیب قدرت، ترس، اقتصاد و رقابت هستند؛ نه صرفاً ایدئولوژی که ابزار توجیه نیّات و سوائق و غرائز و امیال است.
نجات یک ملت، نه با شعارهای زیبا، بلکه با شناخت دقیق و بی واسطه واقعیتها آغاز میشود. ملتها نه با آرزو، بلکه با قدرت، عقلانیت و مسئولیت تاریخی خودشان زنده میمانند. بزرگترین خطر برای یک جامعه، نه فقط دشمن خارجی، بلکه توهم اخلاقی در باره سیاست است. سیاست، بر خلاف اخلاق فردی، میدان نیتهای خوب و دلچسب و دلسوزانه نیست؛ بلکه میدان تضاد منافع و مدیریّت خشونت است. جامعه‌ای که این حقیقت را انکار کند، دیر یا زود، قربانی همان خشونتی میشود که از فهم آن گریخته است. شعار «دوستی با همه، دشمنی با هیچ‌ کس» اگر چه انسانی و آرمانی است، اما بدون فهم واقعیت قدرت، میتواند فریبنده باشد.. در جهانی که بر رقابت منافع بنا شده است، مسئله اصلی نه حذف دشمن، بلکه مدیریت دشمنیها است. سیاست خردمندانه، نه نفی تضاد، بلکه مهار آن است. صلح نیز واژه‌ای مقدّس نیست؛ صلح، یک وضعیت شکننده و موقت است که تنها در سایه تعادل قدرت و وجود نهادهای پاسخگو دوام می‌آورد. صلح پایدار نه از بستر آرزو، بلکه از مهار قدرتهای بی ‌مهار متولد میشود. ملت نیز یک موجود یکپارچه و مقدّس نیست. ملت، مجموعه‌ای از منافع، تضادها و خواسته‌های متفاوت ترکیب اعضاء جامعه است. بنابر این، سخن گفتن از «اراده ملت» بدون ساختارهای واقعی نمایندگی، چیزی جز فانتزیبافی سیاسی نیست. اگر قرار است نظمی نو، شکل بگیرد، نخست باید به این پرسش پاسخ داد که چه چیزی قدرت را محدود خواهد کرد؟. نه شعار، نه نیت، نه امید؛ بلکه تنها نهادهای پایدار و مسئول و ناظران بیدارفهم و فرهیخته و دریادل و چشم سیر از هر گونه قدرت و امتیازی، همچنین قوانین شفاف و کاربست آنها و نظارت واقعی میتوانند مانع شکلگیری استبداد شوند. آینده‌ای مبتنی بر صلح و آزادی، تنها زمانی ممکن است که افراد جامعه، شجاعت داشته باشند نه فقط با دشمنان خود، بلکه با توهمات خودشان نیز رو به ‌رو شوند؛ زیرا بزرگترین دشمن هر ملت، نه قدرتهای خارجی، نه حکومتهای داخلی، بلکه ناتوانی در فهم واقعیت قدرت و مسئولیت تاریخی خویش است.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان