برای آتش بس پایدار و صلح به یک جنبش صلح نیرومندنیازهست

مجدّدا درود بر آقای روزبه گرامی،
اندکی صحبتها از حالت شوکه شدن و هذیانگوییهای «پاپ الله کاتولیکی» در کربلای «مسیح الله مصلوب» و حواریونش!

آنچه که شما نگاشته‌اید، بیشتر ناظر به پیامدهای جنگ و نیز ابزارها و اهرمهایی است که آن را ممکن میکنند؛ امّا سخن من از سنخ دیگری است. من در پی شمارش و ترسیم عواقب نیستم؛ بلکه میکوشم مسبّب نخستین و فاعل بنیانی پدیداری جنگ را بازشناسم؛ یعنی نیرویی که پیش از هر ابزار، پیش از هر نظام و پیش از هر فناوری، در ژرفای وجود خودش، امکان و میلِ تخریب را میپرورد. طبیعت، در ذات خویش، هرگز بمب اتم نمی‌ آفریند و نه کاپیتالیسم و نه هیچ نظام پیچیده‌ای از سلطه و انباشت را تولید نمیکند. طبیعت، فاقد آگاهیِ هدف‌ گذار و معناپرداز است؛ طوری که بتواند تخریب را به صورت پروژه‌ای آگاهانه سامان دهد. «انسان» است که ایده میپردازد، می‌اندیشد، طرح میریزد و در نهایت، خالق و بانی و فاعل تمامی ساختارها و ابزارهای تخریب میشود. ابزار، هر اندازه مهیب، چیزی جز امتداد اراده انسان نیست. سایه‌ای است که از ذهنیّت او بر جهان عینی افتاده است. در نتیجه، برای مقابله با عواقب کنشهای بشری، نمیتوان به صرف از کار انداختن وسایل تخریب بسنده کرد. خلع سلاح و جنبش برای صلح، اگر چه ضرورتی عملی است، امّا هرگز به ‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا ریشه جنگ در فلز و باروت نیست؛ بلکه در لایه‌های نادیدنی روان انسانی است. آنچه که باید کاویده شود، «انسان» است. انسانی که در تاریکترین ابعاد سوائق، غرائز و امیال خویش، هم استعداد ویرانگری را در خود حمل میکند و هم امکان تعالی و مهار خویش را.
در حقیقت، سراسر آنچه «فرهنگ» نامیده میشود، چیزی جز کوششی تاریخی - فکری برای مهار همین ابعاد تاریک نیست. قانون، اخلاق، دین، هنر، فلسفه و آموزش، آداب و رسوم، موسیقی، ورزش، رقص و آواز و امثالهم، هر یک به گونه‌ای، تلاشی‌ هستند برای رام کردن پتانسیلی که اگر مهار نشود، به ‌راحتی میتواند جهان را به میدان نزاع بدل کند. فرهنگ، در ژرفترین معنای خود، نه زینتی بر حیات انسانی؛ بلکه دیوار دفاعی در برابر تاریکیهای درونی انسان است. با این همه، هیچکس پیشاپیش نمیداند که هر انسان، بالقوه، حامل چه امکانهایی است. در هر فرد، نه ‌تنها بذر مهر؛ بلکه امکان قساوت نیز نهفته است. نه ‌تنها استعداد همدلی؛ بلکه قابلیّت سفّاکی نیز حضور دارد. فقط شرایط، اوضاع و موقعیتها هستند که این پتانسیلها را از نهان به عیان می‌آورند و آنچه را که بالقوّه هست، به فعلیّت بدل میکنند. تاریخ، در حقیقت، گستره آزمایشگاهیست که در آن، موقعیتها، انسان را می‌آزمایند و انسان، خویشتن پنهان خویش را آشکار میکند.
تأکید من بیش از هر چیز بر خود «انسان» است؛ نه بر سنجش صرفِ محصولات او. این پندار که خلع سلاح، به‌تنهایی، به معنای چیره شدن بر ذهنیّت قصاصخواهی و انتقامجویی است، به نظرم ساده‌انگارانه است؛ زیرا من ابزار را از انسان تفکیک میکنم و بر این باورم تا زمانی که انسان میتواند مقهور و مغلوب و اسیر ذهنیّت خویش شود، هر ابزاری - اگر ابتدایی نیز باشد- میتواند در خدمت نیّات او قرار گیرد. انسان، اگر در بند تصویرهای ذهنیّت خود شود، نه‌ تنها ابزار می‌آفریند؛ بلکه برای اعمال مقاصد خود، توجیهاتی میتراشد که حتّا میتوانند در ظاهر عقلانی جلوه کنند. خطر واقعی، نه در وجود ابزار؛ بلکه در توانایی انسان برای عقلانی‌سازی نیّات خویش نهفته است. انسان، موجودی است که میتواند برای ویرانگری، استدلال بسازد. میتواند خشونت را در جامه عدالت بنمایاند و انتقام را با نام حقّ ذاتی جلوه دهد. قتل عام دیماه و نزدیک به نیم قرن فعّال بودن گیوتین الهی بر شاهرگ مردمان ایران و تبهکاریها و جنایتها و کثافتککاریهای هولناک به نام «عدالت و ارزشهای الهی و دین حقّ بودن اسلامیّت و حکومت الله و حقیقت بودن محتویات قرآنی» اتّفاق افتاده اند تا امروز. از این لحاظ، تراژدی انسان نه در جهل صرف؛ بلکه در پیوند خطرناک میان هوشمندی و امیال رخ میدهد. جایی که عقل، به جای مهار غرایز، در خدمت آنها قرار میگیرد. بنابر این، آنچه که باید در مرکز نقدها قرار گیرد، خود «انسان» است؛ نه فقط ابزارهایش. نقد ابزار، اگر از نقد انسان جدا شود، همچون درمان علامتها بدون شناخت بیماری است. باید جرأت آن را داشت که به درون بنگریم و از خود بپرسیم که چه نیروهایی در ژرفای ما میتوانند روزی به صورت جنگ، خشونت یا سلطه متجلّی شوند؛ زیرا تا زمانی که انسان از شناخت خویش غفلت کند، هر اصلاح بیرونی، در نهایت، موقتی و ناپایدار خواهد بود.
باید این حقیقت را پذیرفت که مسئله جنگ، مسئله‌ای در باره خودآگاهی انسان است. به قول «ارنست یونگر»، جنگ، نوعی «گلاویزی درونی» است. انسانی که خویشتن را نشناسد، محکوم است که سایه‌های خویش را بر جهان بیفکند. آنچه جهان را ویران میکند، نه فقط اراده سلطه؛ بلکه ناآگاهی از سرچشمه‌های درونی اراده است. اگر انسان بتواند تاریکی پرتگاههای روح و روان خویش را ببیند و بپذیرد، شاید نخستین گام در راه مهار آنها برداشته شود. من میپرسم که آیا ما حقیقتا در پی خلع سلاح جهانیم یا اینکه هنوز جرأت خلع سلاح ذهنیّت مسلّح خویش را نیافته‌ایم؟. هر اندیشه‌ای که بخواهد از سطح ظاهر عبور کند، ناگزیر است به سرچشمه بازگردد و از خود بپرسد که پیش از هر ساختار و هر فناوری، چه نیرویی نخستین جرقه را در ذهنیّت انسان افروخته است. بسیاری از نگاهها، هنگامی که با پدیده جنگ رو به رو میشوند، به‌ سرعت به ابزارها چشم میدوزند. به سلاح، به صنعت، به نظامهای اقتصادی یا سیاسی. امّا هیچ ابزاری، هر چند پیچیده و هولناک، بدون اراده و تصوّرات انسانی، امکان تحقّق نمییابد. تأکید من بر ناپیش‌بینی ‌پذیری انسان است. باید پرسید که چه چیزی در درون انسان، او را آماده میکند تا از مرز آفرینش عبور کرده و به سوی ویرانگری متمایل شود؟. آیا این موضوع، ریشه در ترسهای کهن دارد؟ در میل به بقا و تسلّط؟ در احساس تحقیر یا در جست ‌و جوی معنا؟ یا در ترکیبی پیچیده از همه این عوامل؟ تا زمانی که این ساز و کارهای درونی به ‌درستی شناخته نشوند، هر نقدی بر انسان، در سطحی کلی باقی خواهد ماند و به نظریّه‌ای عمیق در باره ماهیت خشونت تبدیل نخواهد شد. در حقیقت، انسان تنها موجودی است که میتواند هم معمار فرهنگ باشد و هم ویرانگر آن. این دوگانگی، نه یک نقص تصادفی؛ بلکه شاید جوهر وضعیّت انسانی باشد. انسان، موجودیست که میتواند هم به خلق زیبایی و معنا بپردازد و هم برای نابودی، دلایل ظاهراً عقلانی فراهم آورد.

شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر آقای روزبه گرامی،
تحشیه ای دیگر از مراسم سینه زنی روئسای جمهور اتّحادیّه اسلامی ممالک یوروپ، نادیان اسلامیّت ناب محمّدی از نوع شیعه گری!

در باب جنگ و رنجهای برآمده از آن، به‌نظر میرسد نقطه‌ای از اشتراکِ اساسی میان همه‌ ناظرانِ خردمند وجود داشته باشد. جنگ، در ذات خود، گسستی است از توازنِ انسانی. شکافی است در پیکره‌ زندگی که در آن، هم خسارات مادّی و تلفات انسانی وجود دارد و هم فروپاشیهای نامرئیِ روح و اخلاق رخ میدهد. از این لحاظ، کمتر کسی میتواند در اصلِ ویرانگر بودن آن تردید روا دارد. با این حال، آنچه که در این میان اهمیّت دارد، تفکیک میان «نفی جنگ در مقام موضوعی مطلق» و «تحلیل امکانهای تاریخیِ آن در جهانِ انسانی» است. مخالفت با جنگ، هر چند در سطح اخلاقی، واکنشی موجّه و حتّا ضروری است، به ‌خودی ‌خود تضمین‌ کننده‌ زوال آن از سپهر واقعیّت مناسبات انسانها نیست. جهان انسانی، نه بر مدار آرزوها؛ بلکه بر بستر کشاکش نیروهایی شکل گرفته است که ریشه در ژرفای غرائز و امیال و ساختارهای ناپالوده‌ روان بشر دارند. تا زمانی که انسان، در مقام موجودی آگاه امّا نه الزاما مهارگرِ خویشتن، در بند کششهای افسارگسیخته‌ درون خود باشد، نه جنگ به‌ تمامی حذف میشود و نه صلح به ‌تمامی پایدار میماند؛ بلکه این دو، همچون دو قطب متناوب، تاریخ را در نوسانی دائمی نگاه میدارند.
در چنین افقی، اگر از امکان کاهش خشونت سخن گفته شود، نه از طریق اجبار بیرونی صرف و نه از رهگذر نظامهای صرفاً قانونی؛ بلکه تنها از مسیر تحوّلی درونی میتوان در باره آن اندیشید. تحوّلی که در آن، انسان از سطح واکنشهای غریزی به مرتبه‌ آگاهی مسئولانه و فرزانگی نقّادانه ارتقا یابد. تنها در چنین وضعی است که امکانِ کاهشِ ستیز و گسترش نسبیِ صلح، به‌مثابه یک وضعیت ناپایدار امّا حفظ پذیر، تصور شدنی میشود. با این همه، باید میان تحلیل کلی وضعیت انسانی و داوری درباره‌ مصادیق تاریخی تفکیک قائل شد. هنگامی که سخن از وضعیّتهای مشخّص سیاسی و اجتماعی به میان می‌آید، بحث از سطح انتزاعی فلسفه‌ اخلاق به میدان پیچیده‌ تاریخ، قدرت و تجربه‌ زیسته وارد میشود. میدانی که در آن، بسیاری از کنشها نه از سر انتخابهای ایده‌آل؛ بلکه از دل انسدادها، بن‌بستها و فقدان گزینه‌های اخلاقا بی‌ هزینه سر برمی‌آورند. در این افق، انسان با موقعیتهایی مواجه میشود که در آنها، نه خیر ناب در دسترس است و نه شرِّ خالص؛ بلکه تنها درجاتی از امکانهای صدمه زا در برابر هم قرار میگیرند.
جنگ، وضعیّتی تخریبی است از لحاظ تلفات انسانی و مادّی و دیگر فلاکتهایش. ولی به نکته ای ضروری در صحبتهایتان اشاره میکنم. اینکه من با جنگ – و در اینجا، جنگ علیه سیستم گیوتینداران الهی – موافقم، به معنای این نیست که من به «جنگ فی نفسه» اعتقاد دارم. أصلا و ابدا. امّا صرف اعتقاد نداشتن یا حتّا محکوم کردن جنگ در هر صورت به معنای نابود شدن جنگ از صحنه جوامع بشری نیست و بیشتر به رویایی با شکوه به نظر میرسد تا امکانی شایان ستودن. علّتش را نیز گفته بودم که تا زمانیکه انسانها اسیر و تابع و مقهور و مغلوب غرائز و سوائق و امیال افسار گسیخته خود هستند، جنگ و صلح نیز دوام می آورند. فقط زمانیکه انسانها بتوانند آگاهانه و با مسئولیّت – نه با اجبار و بند و بستهای قوانین و امثالهم – بر امیال و سوائق و غرائز خود کنترل داشته باشند و در گستره فرزانگی و بیدارفهمی مسئولانه بمانند، احتمال اینکه کمتر جنگ شود و دامنه صلح، گسترده شود، بسیار زیاد است. طرفداری من از جنگ در تحت شرایط فعلی علیه حکومت گیوتینداران که اعدام هر روزه شده است تفریح و سرگرمی الهی برای سفّاکان الهی و همچنین تجاوزهای هولناک به دختران و زنان ایرانی و وضعیّت اسفناک اینترنت و دیگر جنایتها و تبهکاریهایی که مرتکب میشوند و از همه هولناکتر، ذهنیّت به شدّت کمپلکسی و روانپریشی دست اندرکاران حکومتی که نیم قرن تمام، هیچ منطقی نتوانست در رفتارها و گفتارها و کردارهای آنها خردلی تاثیر داشته باشد، یگانه انتخاب ناگزیر است. امّا من همچنان تاکید میکنم که در برابر جنگ و خونریزی و شکنجه و دیگر کثافتکاریهای شناخته شده به شدّت موضعی رادیکال و سنجشی دارم. این استثناء در خصوص گیوتینداران الهی نه گزینش دلبخواهی من؛ بلکه اجباری بود که مسئول و بانی و مسبّب آن، خود مُجریان سیستم فقاهتی هستند. اگر شما یا دیگران تصوّر میکنید که با آخوند جماعت میتوان از راه منطق به نتایج عقلانی رسید، باید عرض کنم که سخت بر خطایید؛ زیرا آخوند جماعت ایمان دارد که «معلّم» مردمان است و دیگرانند که باید به حرفهای او گوش کنند و مطیع باشند؛ نه بر عکس. این مطلب را به آسانی میتوان از محتویات قرآن استنباط و به عیان، آیه به آیه نشان داد و اثبات کرد. پسمانده های حکومت فقاهتی خودشان مسبّب جنگی هستند که آجر به آجر آن را از سال 1357 چیدند تا امروز. همچنان تاکید کنم که بحث جنگ و صلح را میتوان از ابعاد مختلف در تحت شرایط و موقعیّتهای متفاوت در باره اش بحث کرد و نظر داد و انتقاد کرد. امّا در آن معنای ایده آلی که منظور شما یا من یا کثیری دیگر از انسانهاست، شاید در حدّ همان آروز و آرمان و ایده آل بماند. به همین دلیل، مسئله‌ جنگ و صلح، اگرچه در سطح آرمانی همواره نقد پذیر و آرزومندانه برای نفی است، در سطح تاریخی و انضمامی، بیشتر به مسئله‌ «تداوم تنشها» و «مدیریّت خشونت» شباهت پیدا میکند تا تحقّق یک صلح مطلق و پایدار. حتّا در سنّت فلسفی نیز، چنانکه در تفکّرات «کانت» میتوان دید، سخن از «صلح پایدار» به معنای افق‌ گشایی به سوی وضعیّتی ممکن است، نه تحقّق یک پایان قطعی و بی‌ بازگشت؛ زیرا تاریخ انسان، تاریخِ امکانِ بازگشتِ خشونت نیز هست، هر چند در اشکال متفاوت. بیخود نبود که «کانت» از «صلح پایدار» صحبت کرده است؛ نه صلح جاودان. البته عنوان کتاب کانت، خیلی کنایه آمیز است و این شُبهه را ایجاد میکند که منظورش ـ«صلح جاودانه» است، امّا متن کتاب، عکس قضیه را میگوید و بیشتر در آرزوی «صلح پایدار» است و پایداری نیز به معنای جاودانگی نیست؛ بلکه وضعیّت میتواند متزلزل و شکسته شود و مجدّدا در حالت جنگی قرار گیرد.

شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر آقای روزبه گرامی،
تحشیه ای از مراسم عشای ربّانی در همراهی با آیت الله مقام معظّم پاپ اسلامیّت کاتولیکی در میان مومنان آماده شهادت در راه صلیب الله!

صحبت شما در باره مخالفت با جنگ و دفاع از «صدای سوم» است. در نگاه نخست، حرف شما، حامل نوعی شرافت اخلاقی به نظر میرسد؛ اما همین شرافت ظاهری، اگر به ‌درستی واکاوی نشود، میتواند به دام تازه‌ای برای خودفریبی تبدیل شود؛ زیرا پیشفرض اینکه «مخالف واقعی جنگ» فقط کسی است که از مسیر خاصی عبور ‌کند، در حقیقت، بی ‌آنکه بدانیم، همان معضل انحصار حقیقت را بازتولید میکند؛ یعنی معضلی که قدرتهای سیاسی نیز از آن تغذیه میکنند. هر جا که معیار صداقت از پیش تعیین شود، گفت ‌و گو، جای خود را به قضاوت کردن میدهد و تفکر، به صدور حکم، استحاله پیدا میکند. صدای سوم، اگر صرفا به‌عنوان موضعی اخلاقی تعریف شود؛ یعنی جایی که فرد بتواند خود را از هر دو سوی قدرت مهاجم و قدرت دفاعی، پاک و منزه نگه دارد، ممکن است بیش از آنکه نیرویی برای تغییر باشد، به پناهگاهی برای وجدان بدل شود. گاهی ایستادن در میانه، نه نشانه شجاعت؛ بلکه نشانه هراس از انتخابهای دشوار است. بعضی وقتها، بی‌طرفی، در شرایطی که خشونت در حال گسترش است، میتواند شکل پنهانی از مشارکت در همان خشونت باشد؛ زیرا سکوت در برابر قدرتی ویرانگر [= ترمیناتور حکومت فقاهتی]، اغلب به بقای آن کمک میکند، حتّا اگر نیّت فرد سکوت‌کننده صلح‌طلبانه باشد.
از سوی دیگر، دیدگاه «ترجمه جنگ به سیاست» -هرچند در ظاهر عمیق و خردمندانه به نظر میرسد- ممکن است نوعی ساده‌ کردن واقعیّت پیچیده باشد. جنگ، همیشه ادامه منطقی سیاست نیست؛ گاه دقیقا لحظه‌ای است که سیاست فرو میپاشد و متلاشی میشود و نیروهایی عمیقتر و تاریکتر از سطح عقلانی جامعه سر برمی‌آورند مثل ترسهای تاریخی، تحقیرهای انباشته، میل به انتقام و خونریزی و اضطرابهای هویتّی که اغلب نقش تعیین‌کننده‌ تری از محاسبات سیاسی دارند. اگر جنگ را تنها با تحلیل سیاست میشد مهار کرد، مطمئنا تاریخ بشر باید تا کنون از تکرار آن دست برمیداشت. امّا تکرار بی ‌پایان جنگها نشان میدهد که ریشه‌های آن در جایی عمیقتر از سطح سیاست نهفته اند؛ آنهم در وجود خود انسان. در این میان، امید بستن به «قدرت افکار عمومی» نیز نیازمند تردیدی جدّی است. افکار عمومی، آنگونه که اغلب تصوّر میشود، نیرویی خودجوش و مستقل نیستند؛ بلکه پدیده‌ای است که به‌ سادگی میتواند ساخته، هدایت، یا حتّا تحریف شود. رسانه‌ها، شبکه های اجتماعی، مطبوعات، فرستنده های رادیویی و تلویزیونی، ساختارهای قدرت، و روایتهای مسلّط، روضه خوانی مفسّران و تحلیلگران به کار گماشته شده در شکل دادن به آن، نقشی اساسی دارند. بنابر این، سخن گفتن از افکار عمومی به‌ عنوان نیروی نجاتبخش، بدون بررسی ساز و کارهای شکلگیری آن، نوعی خوش‌بینی ساده‌ دلانه است؛ خوش‌بینی‌ که ممکن است بیش از آنکه به واقعیّت تکیه داشته باشد، بر امیدهای اخلاقی استوار است.
از همه مهمتر، باید نسبت به این تصوّر که مخالفت با جنگ، خود به ‌خود، عملی اخلاقی است، احتیاط کرد. صلح، مسئله ای بسیار پیچیده است از هر لحاظ که بخواهیم به آن بپردازیم. صلح در برخی لحظات، نشانه دادگزاری نیست؛ بلکه نشانه تسلیم به شرایط ناگزیر بوده است. صلح، اگر بدون توجه به شرایط عینی و پیامدهای واقعی آن، ستایش شود، میتواند به شعاری تهی بدل شود که وجدان را آرام میکند، اما جهان هولناک جنگ تخریبی را تغییر نمیدهد. جنگ فقط نتیجه تصمیمات سیاسی نیست؛ بلکه بازتابی از وضعیت وجودی انسان است. انسانی که همواره میان میل به بقا و ترس از نابودی سرگردان است، در لحظات بحران، ممکن است به خشونت به‌عنوان راهی برای حفظ خود پناه ببرد. اگر چنین باشد، آنگاه مبارزه با جنگ، صرفا از مسیر نقد سیاستها نمیگذرد؛ بلکه در درازمدّت، نیازمند مواجهه‌ای صادقانه با تاریکیهای درون انسان است. از همه بدتر این است که توهم آن را داشته باشیم که گمان کنیم صرف ایستادن در موضع اخلاقی، جهان مملوّ از خشونت را تغییر میدهد. جهان، بیش از آنکه با نیتّهای خوب، دگرگون شود، با فهمهای عمیق و راهگشاییهای کارآمد، اندک اندک تغییر میکند. مخالفت با جنگ، اگر به فهم ریشه‌های آن نینجامد، ممکن است تنها به نوعی تسکین اخلاقی بدل شود، تسکینی که به فرد امکان میدهد تا تصوّر کند که موضعش در قبال جنگ، صحیح است بی‌آنکه بخواهد واقعا با پیچیدگیهای تاریخ، رو به ‌رو شود. جنگ، زمانی واقعا شکست میخورد که انسان جرات کند آن را نه فقط محکوم؛ بلکه عمیقاً بشناسد و شناخت، همواره با تردید، اضطراب و از دست دادن یقینهای قطعی همراه است. تا زمانی که انسانها تحت تاثیر سوائق و امیال و غرایز افسارگسیخته خود هستند، «جنگ و صلح» نیز پایدار خواهند بود در البسه متفاوت با فجایع خاصّ خود.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان