گشتاپو پروری در لوای پهلوی

آقای حیدریان گرامی

دروود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه ای دم دست از ختم مراسم ختنه سوران پاپ کاتولیکی – اسلامی!

گاهی اوقات که به آلبومهای شخصی و تصویرهای به ‌جا‌ مانده از «محمدرضا شاه فقید» مینگرم، در من حالتی دوگانه و پیچیده برانگیخته میشود. آمیزه‌ای از اندوه، تأمّل و نوعی حسِّ فاصله ‌ناپذیر با تاریخ. گویی با چهره‌ای مواجه میشوم که نه صرفا یک فرد؛ بلکه نماد یک پروژه تاریخی ناتمام است. پروژه‌ای که در آن رؤیای توسعه، مدرنیّته و عظمت ملّی با بافت پیچیده و گاه ناسازگار جامعه، زمانه و نیروهای ایدئولوژیک/مذهبی درهم تنیده شد. در چنین لحظاتی، ذهن انسان از سطح روایتهای رسمی و تقابلهای ساده‌ سازی ‌شده فراتر میرود و با پرسشی کلیدی دست به گریبان میشود. اینکه چگونه یک اراده تاریخی، حتّا اگر حامل نیّت پیشرفت باشد، در مواجهه با واقعیّتهای چندلایه اجتماعی دگرگون میشود؟ و چرا تاریخ همواره میان امکان و تحقّق، فاصله‌ای گاه جبران ‌ناپذیر میگذارد؟ از اینجاست که نوعی حسِ اندوه تاریخی شکل میگیرد. اندوهی نه فقط شخصی؛ بلکه برخاسته از شکاف میان «آنچه میتوانست باشد» و «آنچه که شد». این اندوه، بیش از آنکه سیاسی باشد، وجودی است؛ زیرا انسان همواره در نسبت با گذشته، نه با واقعیّت خام؛ بلکه با امکانهای از دست‌ رفته زندگی میکند.
در ادامه‌ این تأمّل، گاه ذهن به سوی نوعی تخیّل بدیل حرکت میکند. تخیّلی که در آن به‌ جای حذف و تقابل، امکانِ آموزش، گفت ‌و گو و بازسازی فکری نیروهای متعارض تاریخی تصوّر میشود. در این افق، مسئله نه تنها «فاتح شدن یک ایدئولوژی/مذهب بر دیگری»؛ بلکه تبدیل میدان خصومت به میدان فهمیدن است. جایی که حتّا نیروهای رادیکال نیز به‌ جای حذف شدن، در معرض بازاندیشی نظری، آموزش و بازسازی فکری قرار میگیرند. چنین تصوّری، در بنیان خودش، ریشه در این باور دارد که انسان فقط حامل موضع سیاسی نیست؛ بلکه حامل قابلیّت تحوّل نیز هست. یعنی قابلیّتی که اگر در ساختارهای مناسب قرار گیرد، میتواند به جای تکرار خصومت، به تولید آگاهی منجر شود. با این حال، تاریخ همواره از چنین طراحیهای ساده‌انگارانه‌ فراتر میرود؛ زیرا انسان تنها با آموزش تغییر نمیکند؛ بلکه در شبکه‌ای از تجربه، رنج، هویّت و قدرت شکل میگیرد. از همین لحاظ، نزاعهای فکری و ایدئولوژیک و مذهبی را نمیتوان به خطا یا جهل فروکاست. هر اندیشه، حتّا اگر از منظر دیگری نادرست یا ناقص به نظر برسد، ریشه در نوعی تجربه زیسته و تفسیر خاصّ از جهان دارد. بنابر این، مواجهه با دیگری، نه صرفا نقد یک موضع؛ بلکه مواجهه با یک جهانبینی است. در چنین افقی، گفت ‌و گو دیگر ابزار ساده‌ اقناع نیست؛ بلکه شکلی از مواجهه با محدودیّتهای فهم انسانی است. حتّا زمانی که اختلافات عمیق و اساسی باقی میمانند، خودِ گفت‌ و گو به مثابه بدیلی برای خشونت و حذف، ارزشی مستقل پیدا میکند؛ زیرا اجازه میدهد مرز میان «اختلاف» و «انکار انسانیّت دیگری» فرو نریزد. در هر صورت، آنچه که از این تأمّل باقی میماند، نه حسرتی صرف بر گذشته؛ بلکه نوعی آگاهی تاریخی است. آگاهی به اینکه تاریخ نه میدان تحقّق آرمانهای خالص؛ بلکه عرصه‌ برخورد دائمی نیّتها با محدودیّتها، نیروها و پیچیدگیهای پیش‌ بینی‌ ناپذیر است. به همین دلیل، هر پروژه تاریخی - چه اصلاحگرایانه، چه انقلابی، چه محافظه‌کارانه ـ - همواره چیزی را محقّق میکند و همزمان چیزی را از دست میدهد. شاید مسئله نه داوری نهایی در باره گذشته؛ بلکه فهمیدن این حقیقت باشد که انسان همواره دیر به آگاهی میرسد. دیر می‌فهمد، دیر میسازد، و دیر درمی‌یابد که حقیقت تاریخی هرگز در یک روایت واحد نمیگنجد. در این میان، آنچه که میتواند ما را از افتادن در دام قطعیّتهای ایدئولوژیک/مذهبی/دینی/نظریّه ای/تزی برهاند، نه انکار اختلاف؛ بلکه حفظ امکان فهمیدن است. فهمی که حتّا در اوج ناسازگاریها، دیگری را نه صرفا به‌عنوان «مخالف»؛ بلکه به‌عنوان «مسئله‌ای انسانی و تاریخی» در نظر میگیرد. مسئله‌ای که حل آن، اگر أساسا حل پذیر باشد، بیش از هر چیز نیازمند فروتنی در برابر پیچیدگی تاریخ است.
در هر صورت بگذریم. بعضی وقتها نیز آرزو میکنم که ایکاش در همان دوران قبل از ماجرای ملّی شدن صنعت نفت به دنیا آمده بودم. سر فرصت مناسب میرفتم پیش آقای «پرویز ثابتی» و به او میگفتم که من یه خواهش از شما دارم و مسئولیّت آن را با گرو گذاشتن جانم به عهده میگیرم و آنهم اینکه تمام کسانی را که ماموران ساواک به نام فعّالین مارکسیست، دستگیر میکنند، حتما به آکادمی من بفرستند. یعنی قبلش میرفتم با همکاری آقای ثابتی و وزیر أمور داخله یه آکادمی خوب و مجهّز با کتابخانه ای عظیم و دیوارهایی بلند و محافظتی درست میکردم و سپس به برنامه خودم میپرداختم. من هر روز برای حضرات دستگیر شده، درسگفتارهایی در باره آثار مارکس و تاریخ تفکّر و فلسفیدن و امثالهم برگزار میکردم. میگذاشتم که مثلا اگر کیانوش و ابوالفضل نیز در فهرست دستگیر شدگان بودند، به آنها تکلیف میکردم که کیانوش به ابوالفضل، زبان مازنی یاد بدهد و ابوالفضل به کیانوش، ترکی. سپس زمین والیبال و پینگ پونگ و ورزشهای سالم نیز برای آنها درست میکردم و آنهایی که متاهل بودند، میگفتم هفته ای یه بار همسرانشان میتوانند در نزد آنها چهل و هشت ساعت استراحت کنند. دیگرانی نیز که مجرّد بودند، راه معقول برایشان داشتم. بعدش به تک تک حضرات میگفتم که همه شما مشمول آزادی و عفو ملوکانه هستید و شاهنشاه نیز همه شما را با مهر و علاقه میبخشد؛ ولی پیش شرط آن این است که آقای حیدریان کارنامه شما را امضا کرده باشد. من می آمدم و از تک تک حضرات، آنچنان انسانهایی میساختم که بعدها کثیری از جوانان میهن برای رساندن خودشان به آکادمی حیدریان، عمدا کاری کنند تا ساواک آنها را بگیرد و به کلاس درسگفتارهای من بیایند تا چیزی بیاموزند و میهندوستی خود را ریشه ای و عاشقانه در راه واقعیّت پذیری آرمانها و آرزوها و رویاهای «محمّد رضا شاه فقید» اجرا کنند. فقط دریغا که تاریخ، گاهی أوقات، راههایش بیراهه اند و دیر رس.
حالا حکایت آقای کریمی و رفقای همعقیده اوست. من بحث کردن با آنها را در این وضعیّت وانفسای غربت و میهن در حالت تعلیق، جدّا وقت تلف کردن میدانم و اگر صحبتی نیز میکنم، فقط برای دیگرانیست که بیدارند و هوشیار. خود آقای کریمی و همعقیدگانش نیز میدانند که اگر مارکس نیز از قبر در آید و تمام حواریون مرده و زنده اش گرداگرد او جمع شوند، حریف من از لحاظ نظری و استدلالی نخواهند شد. به همین دلیل، صحبت کردن با آقای کریمی و همعقیدگان او را تا حدّ روشنگری ذهنیّت خطاآلود و سنجشگری بلاهت مواضع خصومتی آنها میدانم؛ ولاغیر.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دیدگاه مرگ بر سه فاسد

زنده باد آقای حیدریان

درود بر آقای کریمی گرامی،
تحشیه ای برای مرور دعای کمیل در شبستان احیاء روح امام زمان!

من حوصله بحث با شما و امثال شما را ندارم. دوران شما و نسل شما، «کنسل» است برای همیشه تاریخ ایران. تمام کنید این ماجراهای هولناک را. اگر دوغرودان دا وطن‌سِوَرسینیز، بیر یول آچان اولون؛ یوخسا دائیم نالان ائدیب غوغا سالان یوخ.

من قصد ندارم که رفتارهای عده ای را تطهیر کنم. بی شک احیاگری برخی نمادهای عصر پهلوی دوم که موجب مناقشات و پیشداوریها و کدورتها و کژفهمیها و خصومتها میشوند از نظر من، خطا هستند و باید برگزار کنندگان اینگونه مراسم را تفهیم کرد که بحث تاریخ را جایگزین مسائل و مقولات حادّ روز و وضعیّت ایران نکنند. فعلا بحث در این زمینه باشد به وقتش. من میپردازم فقط به حرفهای شما و اشاره هایی تلنگری میکنم. صحبتهای شما پیش از آنکه یک تحلیل هشدار دهنده باشند، به بازتولید همان منطقِ مطلق‌ساز و شیطان ‌پرداز نزدیک میشود که مدّعیِ مبارزه با آن است. شما میخواهید خطر «اقتدارگرایی سلطنت ‌طلب» را نشان دهید، اما در بسیاری نقاط، خودتان گرفتار همان دستگاه خشک عقیدتی میشوید که جهان را به خیر مطلق و شرّ مطلق تقسیم میکند؛ یعنی همان ساختار ذهنیّت اماله ای که هر فاشیسمی از دل آن زاده میشود.
نخست باید پرسید که آیا هر نمایشِ خشونتزده و هیستریک از سوی گروهی افراطی، لزوما بیانگرِ ماهیتِّ تمام یک پروسه سیاسی است؟. آیا میتوان از چند رفتار لمپنی، یک ذات تاریخی زیسته شده را استخراج کرد؟. آیا این نوع استدلال، خودش همان جوهره‌ نگرش توتالیتری نیست که «فرد» را در «کل» حل میکند و سپس کل را محکوم میکند؟. شما مدام از «اینها» سخن میگویید که واژه‌ای بسیار خطرناک و اتّهامیست. «اینها» یعنی چه؟. کدام مرزِ روشنِ فلسفی میان «منتقد سلطنت»، «سلطنت ‌طلب»، «اقتدارگرا»، «ناسیونالیست»، «فاشیست» و «لمپن» ترسیم شده است؟. هیچ مرزی نیست. شما همه را در یک توده‌ مبهم ادغام کرده اید. این دقیقا نشانه ای بارز است از اینکه اندیشیدن انتقادی و مواضع منصفانه داشتن مُرده و به خاک سپرده شده و متعاقبش فقط کینه توزی و نفرت و تبلیغات آغاز شده است. دست مریزاد از اینهمه فراست و ذکاوت شما آقای کریمی بعد از شصت سال مبارزه طبقاتی!.
شما از یک سو علیه «حذف غیرخودی» سخن میگویید، اما از سوی دیگر، خودتان دست به حذف مفهومی میزنید. هر مخالف عقیدتی و مواضعی خودتان و دیگر رفقا همعقیدتان را نه فقط رقیب سیاسی، بلکه حامل «روح فاشیسم» معرفی میکنید. این زبان، زبانِ نقد خردمندانه نیست؛ زبانِ طرد است؛ مخصوصا از زبان شما که مدّعی «خرد نقّاد روشنفکری» هستید و هنوز نمیدانید که طرد کردن، همیشه مقدمه‌ و جواز صدور برای اجرای خشونت است، حتّا اگر در لباسِ اخلاق ظاهر شود, مگر سوای اینست که گیوتنیداران الهی برای تمام رذالتهای خود، البسه اخلاقی میدوزند. من میپرسم که چرا خفتگان در باتلاق ایدئولوژی مارکسیسم، اینچنین شیفته‌ واژه‌ «فاشیسم» هستند؟. چرا هر نیروی رقیب و علیه شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان، فورا برای توجیه تراشی اعمال خود، به کاسه کوزه هیتلر و موسولینی و گشتاپو سنجاق و متوسّل میشوند؟ آیا این، نشانه‌ فقر تحلیل تاریخی - سیاسی نیست؟ آیا استفاده‌ مداوم از استعاره‌های نازیستی، بدل به ابزار ارزانِ هیجان‌سازی نشده است؟.
فاشیسم، صرفا فریاد، پرچم، یونیفورم و شعار «مرگ بر» نیست. فاشیسم، پیش از هر چیز، یک متافیزیکِ قدرت است. لحظه‌ای که انسان، حقیقت را ملک شخصی خود میپندارد و دیگری را نه «خطاکار»؛ بلکه «ناپاک» میبیند. آیا خود شما و همعقیدگان شما، گرفتار همین نگاه نشده اید؟ وقتی مینویسید که «اینها اگر به قدرت برسند خواهند کشت، شکنجه خواهند کرد، زندانی خواهند کرد»، آیا واقعا در حال تحلیل منطقی هستید یا پیشگویی آخرالزمانی؟ و شده اید ساحره معرکه گاه سامره؟. بر چه بنیان معرفت ‌شناختی چنین قطعیّتی را صادر میکنید؟ آیا این زبان، زبانِ «منتقد نقّاد روشنفکری» است یا دادستان مصدر تشخیص حقّ از باطل؟. شما، «نفرت» را فقط در دیگری میبینید، نه در خویشتن و این دقیقا آغازِ سقوط اخلاقی است؛ زیرا هر ایدئولوژیی/مذهبی/دین ایمانخواهی/ دیدگاهی و امثالهم که خود را «معصومِ مطلق» تصوّر کند، دیر یا زود به خشونت توجیهی میرسد. تاریخ جوامع بشری، مملوّ از انسانهایی بوده است و هنوزم هست که برای نابودی «شرّ»، خودشان مصدر ایجاد شرّی بزرگتر شده اند. استالینیسم نیز با ادّعای مبارزه با فاشیسم، اردوگاه ساخت. انقلاب فرهنگی چین نیز به نام پاکسازی ارتجاع، انسان را له کرد. حتّا بسیاری از جنبشهای ضدّ استبدادی، وقتی به قدرت رسیدند، همان چهره‌ سرکوبگرِ دشمن پیشین شدند.
مسئله فقط سلطنت ‌طلبی یا جمهوریخواهی نیست. مسئله، ساختار روانیِ قدرت است. انسانِ تشنه‌ قدرت، چه تاج بر سر بگذارد، چه عمامه، چه ستاره‌ سرخ، اگر «دیگری» را فاقد حقِّ بودن بداند، به استبداد خواهد رسید. فاجعه اینجاست که شما به جای واکاوی این ریشه‌ عمیق انسانی، همه چیز را به یک اردوگاه سیاسی فرو میکاهید. این تقلیل‌گرایی، خطرناک است؛ زیرا خواننده را از تفکّر بازمیدارد و فقط او را به خشم تجهیز میکند. صحبتهای شما کما فی السّابق به تناقضگویی آلوده اند. از یک سو، سلطنت ‌طلبان را «مزدور»، «لومپن» و «سربازگیری ‌شده» مینامید؛ یعنی آنان را فاقد شعور مستقل معرفی میکنید. اما از سوی دیگر، همانها را چنان سازمان‌یافته، پیچیده و خطرناک توصیف میکنید که گویی با دستگاهی شبه‌ نازی رو به ‌رو هستیم. بالاخره کدامنند؟ اوباشِ بی ‌فکر یا ماشینِ تمام‌ عیار فاشیستی؟ این نوسان، نشان میدهد که صحبت شما برخاسته از هیجان افسارگسیخته استوار است تا انسجام نظری. شما برغم ادّعایی که دارید از فلسفه و دانش سیاست، چیزی نمیدانید؛ زیرا هنوز هیچ تمایزی میان «ناسیونالیسم»، «اقتدارگرایی»، «فاشیسم»، «سلطنت‌طلبی» و «پوپولیسم» قائل نیستید. همه را در یک دیگ ریخته و آش شله قلمکار پخته اید تا تصویری هولناک برای حمله به شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان بسازید و به دیگران القاء کنید. اما فلسفه به ذات خودش و در اینجا دانش فلسفه سیاست، یعنی هنرِ تفکیک کردن است، نه مخلوط‌سازیِ مفاهیم. حتّا تعبیر «روح فاشیسم» نیز بیشتر شاعرانه است تا تحلیلی. فاشیسم تاریخی، محصول شرایط مشخص اقتصادی، تحقیر ملّی، بحران سرمایه‌داری، فروپاشی نهادهای لیبرال و بسیج توده‌ای مدرن بود. نمیتوان هر رفتار هیجانی و پرخاشگرانه را به آن تقلیل داد وگرنه خودِ این واژه، از معنا تهی میشود. باید پرسید که چرا جامعه‌ ایرانی، مدام میان دو قطبِ «منجی» و «شیطان» نوسان میکند؟ چرا هنوز نمیتواند سیاست را عرصه‌ انسانهای خطاپذیر ببیند؟. چرا هر مخالفی یا «خائن» است یا «نجات ‌دهنده»؟ چرا ذهنیّت ایرانی، اینهمه مستعدِ تقدیس و تکفیر است؟. مشکل فقط سلطنت‌ طلب افراطی نیست؛ مشکل، روان‌شناسیِ جمعیست که هنوز آزادی را به‌ مثابه‌ «تحمّلِ دیگری» و سنجشگری خردمندانه مواضع رفتاری و کرداری و گفتاری دیگران نیاموخته است. جامعه‌ای که مخالف را فوراً «فاشیست»، «خائن»، «مزدور» یا «نجس» مینامد، حتّا اگر شعار آزادی سر بدهد، هنوز در اعماق خودش استبداد منش است و صحبتهای شما نیز خواسته و ناخواسته، چهره‌ پنهان خودش را آشکار میکند و میخواهد تلقین کند که مثلا متنی علیه فاشیسم است؛ در حالیکه خود شما به زبانِ فاشیسم سخن میگویید و صحبتهایی علیه حذف میکنید که تف سر بالا هستند و نشانگر حذف‌گر بودن شما و همعقیدگان شمایند. حرفهایی که علیه نفرت هستند؛ ولی از زبان و قلم نفرت، تغذیه میکنند. نقد حقیقی و منطقی، زمانی وجود دارد که انسان حتّا در چهره دشمنان و رقیبان سیاسی خودش نیز امکانِ انسان بودن را ببیند؛ وگرنه سیاست، فقط میدانِ جا به ‌جاییِ جلّادان و گیوتینداران خواهد شد و فرقی نمیکند که به نام الله، خونریزی کنند یا به نام طبقه کارگر یا به نام سکولاریسم و دیگر خزعبلات رایج و شایع.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

حالب است