از سالخوردگانِ پیرمغز و جوانانِ همآوردجو

تاریخ نگارش:03/06/2026 

از سالخوردگانِ پیرمغز و جوانانِ همآوردجو
[در نکوهشِِ اشغالگران زشتخو و جانستانانِ حقیری که ایران را مسلخگاه الهی کرده اند]

آنچه که در تاریخ ایران به نام «حکمت»، رواج یافت، به ‌ویژه آنگاه که در هیئت حقیقتی تام و فرجامیافته یا به عبارت دیگر، «بالغه» عرضه شد، بیش از آنکه نیرویی برای گشودن افقهای نو باشد، به اهرمی برای فرسودن اراده جستجوگری و خاموش کردن شور و حالِ رویارویی با ناشناخته‌ ها بدل شد. در آغاز، حکمت، زاده حیرت بود؛ اما هنگامی که به نهاد قدرت و مرجعیّت تبدیل شد، از حیرت فاصله گرفت و به دشمن آن بدل شد. هر حکمتی که خود را پایان راه بداند، دیگر حکمت نیست؛ بلکه آرامگاه نیندیشیدن است. در حالیکه اندیشیدن فقط در جایی زنده است که هنوز امکان خطا، تردید، کشف و بازاندیشی وجود داشته باشد. بخش بزرگی از تاریخ ما، تاریخ غلبه پاسخ بر پرسش بوده است. نتیجه اش به اینجا مختوم شد که جامعه‌ای که میتوانست در پهنه مجهولات، پهلوانانه بیازماید و بیافریند و راههای ناشناخته را بگشاید، اندک ‌اندک به جامعه‌ای مبدّل شد که به جای پرسیدن، تصدیق و تائید میکرد. به جای آزمودن، گردن مینهاد و به جای آفرینش، به تکرار آنچه که پیشتر گفته شده بود، رضایت میداد. از آن روزی که ایرانیان از میدان همآوردی با تاریکیهای هستی واپس نشستند و شوق بلندپروازی در کشف و آفرینش را با امنیّت تقلید/متابعت/دنباله روی معاوضه کردند، «حکمت»، دیگر نام جستجوی حقیقت نبود؛ بلکه به مرجع نهایی پاسخها تبدیل شد. در چنین فضایی، پرسش نه آغاز دانایی؛ بلکه نشانه کم ‌ایمانی و شُبهه تلقی شد و شکّ، که مادر هر شناختی است، به جرمی نابخشودنی فروکاسته شد. نتیجه آن شد که ذهنیّت ایرانی، به جای آنکه در برابر مجهولات قد برافرازد، به پاسداری از پاسخهای از پیش آماده به فعلگی گمارده شد.
در این بستر، استعدادهای یک ملّت کهنسال و با تجربیات بسیار غنی، بیش از آنکه صرف کشف و ابداع و تجربه نو شوند، در نگارش و بازنویسی نصیحت‌ نامه‌ها، اندرزنامه‌ها و تأییدنامه‌ها مستهلک شدند؛ زیرا باور غالب چنین بود که حقیقت، پیشاپیش کشف شده است و جهان را رازی نمانده که در دستگاههای دینی و اعتقادی موجود برای آنها پاسخی یافت نشود [ = مسلمانان مصدر گیوتین اقتلویی معتقدند که همه مجهولات در آیات قرآن، معلوماتِ قطعی از ازل تا ابد هستند!؟]. هنگامی که همه پاسخها حاضر باشند، دیگر الزامی به سفرهای جستجویی نیست و هنگامی که سفر، بی‌ معنا شود، انسان نیز از جوینده به مقلّد تنزل مییابد. بدینسان، آموزش و پرورش در ایران، به جای آنکه مدرسه پرسشگری باشد، به مکتبخانه اطاعت و تقلید تبدیل شد؛ یعنی جایی که نه انسانهای آفریننده؛ بلکه تابعان آمریّت ‌پذیر تربیت یافتند. محصول چنین نظامی، نسلهایی بود که آموختند تأیید کنند، نه اینکه بیندیشند. تبعیّت کنند، نه اینکه بیافرینند و دنباله‌رو باشند، نه اینکه راهگشا. جامعه‌ای که افرادش توان برداشتن کوچکترین سنگ را از سر راه خویش نداشته باشند، چگونه میتواند بار تاریخ خود را بر دوش گیرد و آینده‌ای متفاوت بنا کند؟.
حکمت تعلیمی، در ذات خودش، با روح دانش و پرسشگری و بازکاوی انتقادی، ناسازگار است؛ زیرا دانش از دل نادانی و اراده معطوف به دانستن زاده میشود و از دالانهای شکّ و آزمون نیرو میگیرد. هر جا که حقیقت، نهایی و مناقشه ناپذیر اعلام شود، جستجو، بی ‌معنا میشود و هر جا که جستجو بمیرد، نوآوری نیز به خاک سپرده میشود. در نتیجه، تقابل میان حکمت تعلیمی و آفرینندگی انسانی، نه یک اختلاف جزئی؛ بلکه رویارویی دو شیوه بنیانی زیستن است: یکی خواهان استمرار آنچه که بوده و هست و دیگری مشتاق زایش آنچه که هنوز نیست و مستلزم کاوش و یافتن است. جامعه ایرانی، قرنها زیر سایه حکمتهای غالب زیسته است؛ یعنی حکمتهایی که به جای پرورش روح جوان جوینده، پیرمغزی را فضیلت شمرده‌اند. آنچه که ایران را بارها از درون فرسوده است، بیش از هر چیز، سلطه نوعی پیرمغزی تاریخی بوده است. پیرمغزی نه به معنای سالخوردگی جسم؛ بلکه به معنای فرسودگی روح، ترس از ناشناخته و ناتوانی در آفرینش افقهای تازه است. روح پیر، روحی است که دیگر از ناشناخته‌ها استقبال نمیکند و از خطر اندیشیدن میگریزد. چنین روحی ممکن است در کالبد جوانی بیست ‌ساله نیز زندگی کند همانگونه که روحیّه جوانی و آفرینندگی میتواند در وجود سالخورده‌ای هشتاد ساله شعله‌ور باشد. از این منظر، تراژدی ایران را باید در سلطه استبدادی پیرمغزی جست. در چارچوبهایی زُمخت و خُشک که بارها شور جوانی و همآوردی با مجهولات را برنتابیده و هر جنبش برخاسته از اراده نو شدن را با خشونت و سرکوب پاسخ گفته و مرتکب قتل عام شده است.
فلاکت یک ملّت از جایی آغاز میشود که کودکان و نوجوانان و جوانانش پیش از آنکه فرصت بلوغ بیابند، به پیران مطیع تبدیل شوند. انسانهایی که عمرشان را در سایه پاسخهای آبا و اجدادی و بزرگان کپک زده سپری میکنند و هرگز جرئت نمیکنند خودشان پرسشی نو بر زبان آورند. اگر قرار باشد که ریشه مصائب ایران شناخته شود، باید آن را نه در جسارت جوانانی جست که دل به رویارویی با ناشناخته‌ها میسپارند؛ بلکه در سلطه ذهنیّتی جستجو کرد که از پرسش و نوکاوی و تاریکی مجهولات میهراسد، از دگرگونی میگریزد و امنیّت تقلید را بر مخاطره آفرینش ترجیح میدهد. آینده هر جامعه‌ای نه از دل اعتقادات تلقینی و تحمیلی و تزریقی؛ بلکه از دل انسانهایی زاده میشود که جرئت میکنند آنچه را که بدیهی انگاشته شده است، دوباره به دامنه پرسشگری فراخوانند. تاریخ تحوّلات کلیدی جوامع را نه حافظان پاسخهای کهنه؛ بلکه پهلوانان جویندگی می‌آفرینند. نزاع اصلی تاریخ معاصر ایران، نزاع میان جوان و پیر نیست؛ بلکه نزاع میان دو شیوه زیستن است. شیوه‌ای که حقیقت را بسته و پایان ‌یافته میخواهد و شیوه‌ای که حقیقت را افقی گشوده و بی ‌پایان میبیند. در یک سو، انسانِ مقلّد ایستاده است که امنیّت را در اطاعت از شرایع میداند و در سوی دیگر، انسانِ جوینده که حاضر است بهای آزادی اندیشیدن را با رنج و خطر بپردازد.

1-    چاله های سردرگمی

هر گاه انسانها، توانایی یافتن راه را از دست بدهند و یا شهامت آفرینش راهی نو را در خویش خاموش کنند، خلائی پدید می‌آید که تنها یک فقدان ساده نیست؛ بلکه به تدریج به نیرویی ویرانگر تبدیل میشود. خلأ در آغاز، چون گودی کوچکی در مسیر زندگی فردی و اجتماعی ظاهر میشود، امّا رفته ‌رفته به چاله‌ای بدل میشود که انسان را در خود فرو میبلعد، افق دید او را محدود میکند و قدرت تشخیص و داوری‌اش را میفرساید. بزرگترین خطر برای یک ملّت، این نیست که با دشواریها روبرو شود؛ بلکه اینست که توان راهجویی و راه‌آفرینی را از دست بدهد و در انتظار دیگران برای تعیین مسیر خویش بنشیند. اگر از این چشم انداز به تاریخ معاصر ایران بنگریم، با روایتی تلخ و در عین حال آموزنده مواجه میشویم. تاریخ معاصر را نمیتوان تاریخ شکستها یا کامیابیها دانست؛ بلکه بیش از هر چیز، تاریخ جست‌ و جوی راه در میان انبوهی از سر درگمیها محسوب کرد. نسلهای پیاپی کوشیده‌اند که از بُن ‌بستها عبور کنند. رنج برده‌اند، مبارزه کرده‌اند، جان داده‌اند و آرمانهای بزرگی را بر دوش کشیده‌اند. امّا آنچه که کوششها را به تراژدی تبدیل کرده است، صرف وجود موانع نبوده؛ بلکه گرفتار شدن مکرّر در چرخه‌ای بوده است که در آن، خروج از یک بُن‌ بست به ورود در بُن‌ بستی دیگر انجامیده است. با این حال، منشأ این چرخه هولناک کجاست؟. آیا سرگردانی، فقط محصول حوادث و شرایط بیرونی است؟ یا ریشه‌ای عمیقتر در شیوه اندیشیدن و نگرش ما دارد؟.
شاید یکی از خطاهای تاریخی ما این بوده است که به جای آموختن هنر راهیابی، همواره در جست ‌و جوی راهنما/پیشوا/قائد اعظم/مجتهد نستوه و امثالهم بوده‌ایم؛ یعنی به جای پرورش انسانهای مستقل اندیش، به انتظار ظهور نجات‌ بخشانی نشسته‌ایم که وعده میدادند تا بار اندیشیدن را از دوش ما بردارند. از همینجا بود که راه جهنّمهای زمینی را برای خودمان بیل و کلنگ زدیم و بسیاری از کسانی که خود را منادی رهایی معرفی میکردند، ناخواسته یا آگاهانه به معماران و مهندسان سردرگمیهای تازه تبدیل شدند؛ زیرا هر گاه نیروی تمییز و تشخیص از مردمان گرفته شود و در اختیار گروهی محدود قرار گیرد، راه به تدریج، جای خود را به اطاعت میدهد و اندیشیدن به پیروی و مقلّدی فروکاسته میشود. حقیقتی که کمتر به آن توجّه کرده‌ایم، اینست که هیچ مستبدی بدون آمادگی ذهنی برای اطاعت پدید نمی‌آید و هیچ مهندسِ سردرگم ساز بدون مشتریان سردرگمی دوام نمی‌آورد. 
مسئله ایران، پیش از آنکه فقط استبداد خشونت مآب حکومتها، احزاب، ایدئولوژیها و مذاهب و ادیان و یا رهبران باشد، مسئله‌ای معرفتی و فرهنگی است. مسئله اینست که آیا ما میخواهیم خودمان بیندیشیم یا دیگران به جای ما بیندیشند و تصمیم بگیرند؟. آیا میخواهیم که راه را کشف و خلق کنیم، یا تنها از راههایی پیروی کنیم که دیگران برایمان ترسیم کرده‌اند؟. راه، کالایی نیست که بتوان آن را از جایی تهیّه کرد و در اختیار جامعه گذاشت. راه، محصول گفت ‌و گو، تجربه، خطا، یادگیری، همکاری و مسئولیّت‌ پذیری مشترک است. ملّتی که این حقیقت را دریابد، حتّا اگر بارها به زمین بخورد، هر بار خردمندتر برخواهد خاست؛ امّا ملّتی که سرنوشت خود را به مدّعیان واگذارد، حتّا در هنگام ظفریافتن نیز بذر شکستهای آینده را خواهد کاشت. باید در این باره اندیشید که چگونه میتوان شرایطی را پدید آورد که مردم، خودشان، توان راه یافتن را بازیابند. ارزش هر اندیشه ای، جنبشی و رهبری را نیز باید با همین معیار سنجید. آیا اقدامهایشان بر توانایی مردم برای اندیشیدن، تشخیص دادن و مسئولیّت پذیرفتن می‌افزاید، یا آنان را بیش از پیش محتاج هدایت و قیمومیّت میکند؟. سرنوشت ایران در گرو لحظه‌ایست که ایرانیان دریابند هیچ شاهراهی بزرگتر از بلوغ فکری و اخلاقی خود آنان وجود ندارد. در آن لحظه، چاله‌های سردرگمی همچنان وجود خواهند داشت؛ امّا مردمی که هنر راه‌سازی را آموخته‌اند، دیگر در آنها خانه نخواهند کرد. آنان از هر بُن ‌بست، راهی خواهند ساخت و از هر تاریکی، افقی برای دیدن.

2-    بخیه زدن به طوفان

انسان تا زمانی که در اسارت ظواهر زندگی میکند، محکوم به تکرار خطاهای خویش است؛ زیرا واقعیّتها هرگز خود را آنگونه که هستند آشکار نمیکنند. آنها نخست در هیئت رویدادها، بحرانها، آشوبها و نتایج ظاهر میشوند و تنها ذهنی ژرفاندیش و تخیّلی نیرومند میتواند از لابلای این شمایلهای فریبنده عبور کند و به سرچشمه ‌های پنهان آنها راه یابد. فهمِ ریشه ای از آنجا آغاز میشود که انسان از تماشای امواج دست بردارد و در جستجوی منشاء و علّتهایی برآید که در اعماق، امواج را پدید آورده‌اند. بزرگترین خطای فرد و جامعه آن است که با نتایج، چنان درگیر شود که منشأ پیدایش آنها را از یاد ببرد. بسیاری از بحرانهایی که جوامع را به لرزه درمی‌آورند، در حقیقت ناگهانی نیستند؛ بلکه آنها سالیان دراز در تار و پود مناسبات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و فکری انباشته میشوند تا سرانجام در قالب طوفان سهمگین آشکار شوند. آنچه که غافلگیرانه به نظر میرسد، تنها ظهور بحران است، نه پیدایش آن.
اگر تاریخ کهنسال ایران را فعلا به کناری نهیم و تنها به یک سده اخیر بنگریم، با الگویی تکرار شونده مواجه میشویم؛ الگویی که در آن بیشتر نیروهای سیاسی، اجتماعی و حتّا فکری - نظری، پس از وقوع هر بحران، همه توان خویش را صرف مهار پیامدها کرده‌اند، نه فهم ریشه‌ها. گویی ذهنیّت غالب ما به جای آنکه در پی شناخت سرچشمه طوفان باشد، به ترمیم خرابیهای پس از آن دل بسته است. ما بارها کوشیده‌ایم طوفان را بخیه بزنیم، بی ‌آنکه از خود بپرسیم چرا طوفان پدید آمد و از کدام شکافهای نهفته در بنیانهای جامعه سر برآورد. امّا طوفان، چیزی نیست که بتوان آن را بخیه زد. بخیه برای درمانِ زخم است، نه برای نیرویی که زخم را آفریده است. هر گاه جامعه‌ای به ترمیم آثار بحران بسنده کند و از فهم علل آن بازماند، در حقیقت، خود را برای بحران بعدی آماده کرده است؛ زیرا علّتهای ناشناخته نابود نمیشوند. آنها در سکوت به حیات خود ادامه میدهند و در فرصتی دیگر، با چهره‌ای تازه و قدرتی بیشتر بازمیگردند. مسئله اساسی نه بحرانها؛ بلکه نوع نگاه ما به بحرانهاست. ذهنیّتی که تنها در چارچوب حادثه می‌اندیشد، ناگزیر اسیر حادثه خواهد ماند. امّا ذهنیّتی که در باره ریشه‌ها می‌اندیشد، از سطح رخدادها فراتر میرود و به فهم نیروهایی دست مییابد که تحوّلات و تغییراتِ تاریخی را میسازند. تفاوت میان فرهنگها و تمدّنهای بالنده و جوامع گرفتار در چرخه تکرار، دقیقا در این نهفته است: یکی علّتها را موضوع اندیشیدن قرار میدهد و دیگری، معلولها را موضوع جدال و کشمکشهای لفظی و پرخاشهای عربده ای.
احتمالا عمیقترین بحران جامعه ما نه اقتصادی باشد، نه سیاسی و نه حتّا فرهنگی؛ بلکه بحران در شیوه اندیشیدن یا کلّا نیندیشیدن باشد. جامعه‌ای که پرسشهایش پیرامون نتایج شکل میگیرند، هرگز به شناخت سرچشمه‌ها نخواهد رسید. ما غالبا میپرسیم چه رخ داد؛ امّا کمتر میپرسیم چرا رخ داد. در باره پیامدها سخن میگوییم؛ ولی در باره بنیانهایی که پیامدها را ممکن ساخته‌اند، سکوت میکنیم. سکوت، خودش یکی از ریشه‌های اصلی تداوم بحرانهاست. در چنین وضعیّتی، حتّا آموزش، سیاست، فرهنگ و ادّعای روشنفکری نیز ممکن است به بخشی از مسئله تبدیل شوند؛ زیرا هنگامی که اندیشیدن جای خود را به واکنش دادن بدهد، نهادهایی که باید کاشف حقیقت باشند، به مدیران بحرانهای پی ‌در پی تبدیل میشوند. آنان به جای آنکه چراغی برای دیدن تاریکی برافروزند، به جابجا کردن سایه‌ها به نام روشنگری مشغول میشوند. نخستین وظیفه هر جامعه ای که خواهان آزادی و بلوغ فکری است، آموختن هنر ریشه ‌شناسی مُعضلات است. ریشه‌شناسی، یک فضیلت و درسِ دانشگاهی نیست؛ بلکه شرط بقاست. هیچ ملّتی با انباشت تجربه‌های تلخ به هنر خردورزی در عرصه های مختلف زندگی اجتماعی و کشورداری نمیرسد، مگر آنکه بتواند علّتهای تلخیهای تاریخ و جامعه خود را بشناسد. تجربه‌ای که به فهم نینجامد، تنها تکرار رنج است. اگر از معدود استثناهای تاریخ معاصر چشم بپوشیم، میتوان گفت بخش بزرگی از کنشهای سیاسی و اجتماعی ما بر مدار «بخیه زدن به طوفانها» گردش کرده است. اماّ آینده از آنِ ملّتهایی نیست که در میان ویرانه‌ها استاد مرمّتکاری و رفوگری باشند؛ بلکه آینده از آنِ ملّتهایی است که پیش از ویرانی، دلایل پنهان ویرانگری را کشف میکنند؛ چونکه سرنوشت جوامع را وقوعِ طوفانها تعیین نمیکنند؛ بلکه شیوه مواجهه مردمان با طوفانهاست که آینده را رقم میزند. مردمانی که تنها با نتایج حوادث میجنگند، همواره شکست‌ خوردگان تاریخ‌ هستند؛ امّا آنان که جرئت میکنند به ژرفای علّتها فرو روند، امکان آن را مییابند که نه فقط حوادث؛ بلکه مسیر ناگوار و فلاکتبار تاریخ خویش را دگرگون کنند.

3-    نمیدانم، شاید!

فروتنیِ دانشورزانه فقط خصلتی اخلاقی یا رفتاری ستودنی نیست؛ بلکه یکی از عالی ‌ترین دستاوردهای خردورزی انسانی است. هر انسانی میتواند بیاموزد، حفظ کند و تکرار کند؛ امّا تنها اندکی از آدمیان به مرحله‌ای از ژرفاندیشی، تیزبینی و استعدادِ اندیشیدن و فکر و ایده آفریدن میرسند؛ طوریکه دریابند میان آنچه که میدانند و آنچه که هنوز در تاریکی ناشناخته‌ها پنهان است، فاصله‌ای عظیم وجود دارد. به همین دلیل، «نمیدانم» برای ذهنیّت فرهیخته و شخصیّت فرزانه، اعتراف به ضعف نیست؛ بلکه اعتراف به عظمت حقیقتِ مجهول است. همچنین «شاید»، نشانه تزلزل فکری نیست؛ بلکه گواه اینست که انسان هنوز اسیر بتهای ذهنی خویش نشده و راه بازنگری را بر خود نبسته است. مشکل از جایی آغاز میشود که انسانها دانسته‌های محدود خویش را به حقیقتی مطلق تبدیل میکنند. در این هنگام، دانش به جزمیّت بدل میشود و اندیشیدن، از جست‌ و جوی حقیقت به نگهبانی از عقاید خود فرو میکاهد. بسیاری از فجایع بزرگ نه از دل تردیدهای سنجیده؛ بلکه از دل اعتقادات مقدّس و علمی نما سر برآورده‌اند. جایی که انسانی میگوید «شاید خطا کنم»، هنوز امکان اصلاح وجود دارد؛ امّا وقتی که کسی میگوید «من، حقیقت را در اختیار دارم»، راه هر اصلاحی را پیشاپیش بسته است.
هنگامی که جامعه‌ای به بن ‌بستهای فرساینده، بحرانهای مُزمن و ناکامیهای تاریخی گرفتار میشود، نباید تنها به نتایج اندوهبار حوادث نگریست. مهمتر از فاجعه، ذهنیّتی است که فاجعه را ممکن ساخته است. باید پرسید چه نوع انسانهایی در مقام «تصمیمگیری» بوده اند و رسیده‌اند و هنوز مصدر تصمیمگیری هستند؟ چه نوع نگرشی بر فرهنگ جامعه، سایه افکنده است؟. آیا میدان به کسانی داده شده که همواره آماده بازاندیشی و تصحیح خطاها و اشتباهها و کژفهمیهای خویش بوده‌اند یا به آنانی که خطاناپذیری را فضیلت و عین عبادت الهی - علمی میپنداشتند و هنوز میپندارند؟. احتمالا ریشه بسیاری از شکستهای تاریخی را نه در کمبود دانش؛ بلکه در فقدان فروتنیِ معرفتی باید جست؛ زیرا مشکل اساسی این نیست که انسانها نمیدانند؛ بلکه مشکل اینست که اغلب مردمان نمیدانند و در عین حال تصوّر میکنند که میدانند. نادانی، تا زمانی که به ناآگاه بودن خود، آگاه باشد، خطر چندانی ندارد؛ امّا هنگامی که جامه اعتقاد قطعی بر تن میکند، به نیرویی ویرانگر تبدیل میشود. هیچ خطری برای یک جامعه، بزرگتر ازاین نیست که نادانی، خود را به صورت دانایی عرضه کند و دانایی، به دلیل فروتنی ذاتی‌اش، ضعیف و مردّد به نظر آید.
با این حال، در اینجا باید از یک لغزش فکری نیز پرهیز کرد. ستایش «نمیدانم» نباید به ستایش بی ‌تصمیمی و ناتوانی در داوری تبدیل شود. جامعه‌ای که فقط تردید کند و هرگز تصمیم نگیرد نیز راهی به سوی آینده نخواهد یافت. مسئله این نیست که یقین را با تردید جایگزین کنیم؛ مسئله اینست که یقینهای خود را همواره بیازماییم و به محک بزنیم. فرزانگی نه در سکون میان دانستن و ندانستن؛ بلکه در رفت ‌و آمد پیوسته میان این دو نهفته است. جامعه‌ای بالنده است که در آن، افراد بتوانند با قاطعیّت عمل کنند، امّا هرگز خطاپذیری و ترمیم خطاها و پذیرش مسئولیّت اشتباهات خود را فراموش نکنند و تقبّل کنند. چنین جامعه‌ای حتّا اگر به کرّات، مرتکب اشتباه شود، هنوز امکان بازگشت دارد؛ زیرا اعتراف به امکان خطا، دروازه اصلاح را باز نگه میدارد. امّا جامعه‌ای که رهبران، نخبگان، پیشاهنگان مدّعی یا تحصیل کردگان و آکادمیکرها و کنشگرانش، خود را مالک حقیقت نهایی بدانند، دیر یا زود در زندان اعتقادات خویش گرفتار خواهند شد.
شاید یکی از تراژدیهای بزرگ تاریخ ما این باشد که اغلب اوقات، شیفته کسانی شده‌ایم که با اطمینان سخن میگویند، نه با بصیرت و دانش انتقادی. ما گرفتار اشخاصی بوده ایم  که پاسخهای حاضر و آماده دارند، نه پرسشهای عمیق. ما بارها صدای آرام و متفکّرِ «شاید» را نشانه ضعف پنداشته‌ایم و فریاد پُر طنینِ «قطعا» را نشانه قدرت. حال آنکه، حقیقت غالبا در جایی میان این دو سکونت دارد. نه در جزمیّت کور و نه در تردید فلج‌کننده؛ بلکه در شجاعت اندیشیدنی که هم توان تصمیم گرفتن دارد و هم توان بازنگری. در نتیجه نباید پرسید که چرا در زندگی جمعی خویش با بحرانها و بُن ‌بستها روبرو شده‌ایم؛ بلکه باید پرسید که کدام فضیلت را بیش از همه ارج نهاده‌ایم. آیا فروتنیِ جوینده حقیقت را گرامی داشته‌ایم یا غرورِ مدّعیِ حقیقت را؟ و سرانجام، شاید سرنوشت یک ملّت را نه میزان دانسته‌هایش؛ بلکه کیفیّت پیوندش با نادانسته‌هایش تعیین کند؛ زیرا فرهنگها، زمانی راکد میشوند و تمدّنها، زمانی رو به زوال میروند که مردمان به پایان پرسشها رسیده‌اند و زمانی دوباره زاده میشوند که شهامت کنند، بگویند که «آنچه را که میدانیم، شاید کمتر از آن باشد که میپنداریم، و آنچه را که نمیدانیم، شاید سرآغاز آزادی ما از غُل و زنجیر اسارتهای کهنه ما باشد».