بازشناسی جمعیای که در جامعه ایران درحال شکلگیری است، اغلب ذیل ۲مفهوم توضیح داده میشود؛ در ساحت سیاسی نوعی خوانش از ملیگرایی و در ساحت تاریخی و حافظهای، نوستالژی ایران پیش از انقلاب. اما توسل بهمعنای متعارف این دو مفهوم، قادر به توضیح تمامیت آنچه در ایران جریان دارد، نیست. نه گرایش به امر ملی را میتوان لزوما با منطق ناسیونالیسم کلاسیک فهمید، نه آنچه نوستالژی خوانده میشود الزاما بیانگر میل به بازگشت به گذشته است. ۲مفهوم را باید در متن یک وضعیت تاریخی، چیزی شبیه به«خروج از زمان انقلاب»بازخوانی کرد.
هرجامعه نیازمند تصوری از (ما) است و بحران زمانی آغاز میشود که نظام معنایی مستقر دیگر نتواند پاسخی به پرسش«ما که هستیم» بدهد. این لحظه، خلایی در مرجع تعلق جمعی ایجاد میشود. خاورمیانه معاصر، بارها چنین لحظههایی را تجربه کرده؛ از جابجاییها میان ناسیونالیسم عربی، سوسیالیسم و اسلامگرایی که هر یک مقطعی به دستگاهی برای تولید معنا بدل شدند. جوامع در خلا باقی نمیمانند و پس از فرسایش هر ایده، پرسش تعلق بار دیگر برمیگردد. ایران نیز بیرون از این چرخه نبوده اما تفاوت امروز اینجاست که جامعه ایران نه در برابر ایدئولوژیهایی در مقام وعده، بلکه در برابر تجربه تاریخی تحقق ایدهها ایستاده است. از تجربه تاریخی نگاه ملی پیش از۵۷ و ایده انقلابی چپ و اسلام سیاسی۵۷. درواقع جامعه با دست خالی به پرسش «ما که هستیم؟» بازنگشته است.
بنابراین بازگشت به نمادهای ملی و ایران پیش از۵۷، معنایی فراتر از نوستالژی تاریخی دارد. نوستالژی امروز را باید استخراج امکان آینده از گذشتهای که معنایش پس از یک تجربه تاریخی تغییر کرده دانست. این منطق درمورد گرایش به ملیگرایی نیز صدق میکند. آنچه امروز حول ایران شکل گرفته را نمیتوان الزاما در قالب ناسیونالیسم اروپایی قرون متاخر که درپی ساختن ملت بود یافت، مسئله ایران امروز، بازپسگیری مفهوم ملت از ایدئولوژی است و شاید حتی ملیگرایی واژه کاملی برای توصیفش نباشد؛ شاید نوعی بازمرکزیتیابی ایران بر پایه واژه ایرانگرایی.
اکنون جامعه ایران از انباشت چند تجربه تاریخی، پاسخهایی از دل امر ملی و نوستالژی تاریخی خود یافته که هنوز امکان بدل شدن به قدرت سیاسی نیافته. اما همانطور که نوشتم، هیچ جامعهای نمیتواند برای مدتی طولانی در خلا هویت جمعی باقی بماند؛ این خلا ممکن است با صورتهای دیگری از تعلق و معنا پر شود. و شاید مسئولیت تاریخی ما پاسداری از این امکان معنایی امروز ایران است پیش از آنکه به تصرف هویتهای فرقهای، قومی و مذهبی یا آرمانشهرهای تازه درآید.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
توجه داشته باشید کامنتهایی که مربوط به موضوع مطلب نباشند، منتشر نخواهند شد!