چرا ایرانیان در علوم انسانی عقب مانده‌اند؟ | گفت‌وگو با صادق زیباکلام

درود بر کیانوش عزیز،
تحشییه ای از کارخانه عصر خیلی خیلی خیلی جدید چاپلینی!

تکنیک و فناوری، هر چقدر نیز شگفت‌انگیز، چیزی جز ابزار نیستند. قرار نیست که به جای مغز آدمی فکر کنند و به جای اراده‌اش تصمیم بگیرند. مسئله‌ من با بخش بزرگی از روشنفکری ایرانی دقیقا همینجاست. آ‌نقدر به مصرفِ فرآورده‌های فکری دیگران و اکنون به مونتاژهای ماشینی، خو کرده‌ایم که گاه در محصول نهایی، همه‌ چیز هست جز خودِ انسان. فناوری وقتی ارزشمند است که در خدمت فهم، تجربه و بیداری آدمی باشد، نه آنگاه که انسان را به موجودی تنبل بدل کند؛ طوری که مغزش را تعطیل کرده و فقط دکمه امریّه را میزند. اگر فاصله‌ اصفهان تا تهران را ندانم، میتوانم از امکان فناوری بپرسم. من حسب تجربه قدیمی ام ممکن است که بگویم سیصد و چهل و پنج کیلومتر. برای اطمینان حاصل کردن از صحبت خودم میتوانم از شبکه ها و امکانهای اطّلاعاتی کسب خبر کنم. ممکن است که یکی از آنها به من دقیقا بگوید فاصله را و اضافه کند که برآورد فاصله، مشروط به این است که شما از کدام مسیر بخواهید بروید و سپس تک تک امکانها را با میزان فاصله برایم ردیف کند. این به ذات خودش، هرگز عیب نیست؛ بلکه مزیّت است. امّا اگر ندانم «چه میپرسم» و «چرا میپرسم»، دقیقترین پاسخ جهان نیز چیزی جز اطّلاعاتِ بی‌ صاحب نیست. متن ارسالی نیز از سیاست چیزی فراتر از کلیشه‌های آماده نگفته است؛ نه اندیشه‌ای در آن هست، نه تجربه‌ای، نه ردّ پای انسانی. دستگاه فقط آن را سر هم کرده است. شاید روزی فرا رسد که ماشینها بهتر از ما حرف بزنند، چونکه ما دیگر چندان زحمتی برای فکر کردن به خودمان نمیدهیم.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

علوم سیاسی چیست؟چند عامل در عقب‌ماندگی ایرانیان از علوم سیاسی:
به‌طور کلی، علوم سیاسی می‌پرسد:

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از اوج برج عاج نشینی من منم!، من منم!، من منم با عینک ته استکانی و ژست همه فنّ حریفی علوم دانی!

عقبماندگی ذهنیّتی، حادثه‌ای و عارضه ای بیرونی نیست؛ بلکه رسوبِ ذهنیّتی منجمد، نص‌گرا و نقدناپذیر است که انسان را از «اندیشیدن» باز میدارد و به «تبعیت و مقلّدی و هر چی آقا گفت و هر چه اساتید باخترزمینی حکم کردند» محکوم و ذلیل میکند و حتّا انسان را به ابزار فعلگی در خدمت ایدئولوژی و دین ایمانخواه و مصدر گیوتین فرو میکاهد. اگر علوم انسانی در ایران، قرنها حرفی برای گفتن نداشته اند، علّت را باید در این حقیقت تلخ جست ‌و جو کرد که ما هرگز «خود» را مسئله‌ اندیشیدن ندانستیم؛ بلکه تمام نبوغمان را صرف رتوشِ مقدّسات جعلی و آرایشِ متعفّنات الهی و تشریح و تفسیر بلاهت و حماقت محض کردیم و سپس همان ترّهات بافته شده و آراسته را «علم» نامیدیم. فاجعه دقیقا از جایی آغاز میشود که مدّعیِ اندیشیدن، عمری سخن میگوید بی‌ آنکه حتّا یک جمله از خویش زاده باشد و شاید دقیقترین تعریفِ عقبماندگی، این باشد: ناتوانی از زاییدنِ یک فکرِ شخصی، در جهانی که دیگران را فقط به دلیل فکر کردنشان مقلّدانه دنباله روی میکنیم و شبانه روز با تاسی جستن به آرا نفهمیده و نگواریده آنها در مجامع خصوص و عمومی قد قد میکنیم.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان