نقدی بر مقاله "چرا چپ قادر به حمایت از شاهزاده رضا پهلوی نیست؟"

امروز هم چپ همچنان پهلوی ستیز است آنچان که قبلا بوده. اگر نه میشود لیبرال دمکرات. چپ به معنای گذشته اش دیگر وجود ندارد و تنها در همان پهلوی ستیزی خلاصه شده.

درود بر کیانوش عزیز!
تحشیه ای از روضةالمذنّبین برای مومنان مادرزا معصوم و فرشته گون و همیشه حقّ به جانب در تاریخ و تئوری!

گفتن حرفهایی که بارها و از زوایای مختلف گفته شده، در حالت عادی شاید ضرورتی نداشته باشد، امّا در جامعه ای که بسیاری از کنشگران و مدّعیان رنگارنگش اصولا حاضر نیستند صدای هیچکس را بشنوند، مگر صدای خودشان را، تکرار کردن دیگر نشانه فقر سخن نیست؛ بلکه گاهی خود مسئولیّت است. باید گفت، دوباره گفت و باز هم تاکید کرد شاید از میان این همه هیاهوی خود حقّ پندارانه، چیزی به اندازه یک خردل در ذهن کسی بنشیند و اثر کند. در چنین فضایی، مسئله دیگر فقط این نیست که چه کسی، چه گفته است؛ بلکه مسئله اینست که چه کسی اساسا توان شنیدن دارد. شنیدن، خلاف آنچه که بسیاری تصوّر میکنند، یک عمل فیزیکی نیست؛ بلکه یک فضیلت فکریست. گوش داشتن با شنیدن فرق دارد، همانطور که چشم داشتن با دیدن. بسیاری سالهاست که گوش میدهند، امّا فقط صدای خودشان را میشنوند، میخوانند، امّا فقط چیزی را میبینند که پیشاپیش در ذهنشان نوشته شده است.
بنابر این، چندان مهم نیست که نویسنده این مطلب زن است یا مرد، نام واقعی دارد یا مستعار. حتّا مستعار بودنش نیز چندان دشوار نیست که بتوان به آن پی برد. مسئله مهمتر، ذهنیّتیست که پشت این نام پنهان شده؛ یعنی ذهنیّتی که به شدت در چارچوب ایدئولوژیک خودش گرفتار است، ولو با ظاهری شیک و متمدّن و واژگانی آراسته عرض وجود کند. آیا اگر ایدئولوژی ، کت و شلوار بپوشد، دیگر ایدئولوژی نیست؟ اگر زبانش را نرم و دانشگاهی کند، از زندان و در بند بودن ذهنیّت خودش دست میکشد؟ و اگر به جای شعارهای زمخت، چند واژه روشنفکرانه به کار ببرد، ناگهان تبدیل به حقیقت میشود؟ نه! هرگز!. زندان، اگر دیوارهایش را رنگ کنند، آزادی نمیشود.
در پسزمینه سخنی که ایشان مطرح کرده اند نیز، تا آنجا که من میبینم، چیز تازه ای به ایرادهایی که دیگران نسبت به مطلب آقای محقّقی گرفته اند افزوده نشده است؛ بلکه همان ایرادها با کلمات و صورتبندی دیگری بازگو شده اند. من نیز تا آنجا که ممکن بود، اشکالهای مطرح شده را نه صرفا در سطح الفاظ؛ بلکه در بستر وقایع تاریخی، تجربه سیاسی و اصول کلیدی مسئله توضیح دادم. به همین دلیل ، اگر قرار باشد همان ایرادها دوباره تکرار شوند، پرسش طبیعی اینست که دقیقا چه چیزی به فهم ما از مسئله افزوده شده است؟. نقد کردن البته لازم است، امّا نقدی که هیچ افق تازه ای برای اندیشیدن و هیچ راهی برای عمل باز نکند، دیر یا زود تبدیل میشود به نوعی تماشای روشنفکرانه شکست دیگران.
ایشان تاکید میکنند که نباید «چپ» را یکدست دید. فی نفسه سخن معقولیست و کسی نیز منکر تفاوتهای درونی گرایشهای چپ نیست، امّا یک گزاره، زمانی ارزش تحلیلی پیدا میکند که از سطح بدیهیّات عبور کند و وارد قلمرو استدلال شود. صرف گفتن اینکه «چپ یکدست نیست»، نه تاریخ را توضیح میدهد، نه تفاوتهای واقعی آن را روشن میکند و نه به مسئله امروز ما پاسخ میدهد. پرسش اساسی اینست که وقتی از «چپ» در تاریخ معاصر ایران حرف میزنیم، در باره چه پدیده ای سخن میگوییم و ریشه نظری و تاریخی و فرهنگی آن کجاست؟. از شکل گیری حزب توده تا شاخه ها و گرایشهای مختلف چپ در دهه های بعد، بخش عمده گرایشهای چپ ایران، به درجات گوناگون، از یک دستگاه فکری بیرون از بستر تاریخی و فرهنگی ایران تغذیه کرده اند؛ یعنی دستگاهی که نامش ایدئولوژی مارکسیسم است. میتوان در باره تفاوتهای میان این گرایشها بحث کرد، میتوان آنها را از حیث تاکتیک، میزان خشونت، نوع نگاه به شوروی، دمکراسی، طبقه، انقلاب و دهها موضوع دیگر از یکدیگر تفکیک کرد؛ امّا نمیتوان با حذف ریشه های نظری مشترک، صورت مسئله را پاک کرد.
مسئله من البته مخالفت با عدالت یا دفاع از نابرابری نیست؛ بلکه برعکس، عدالت یکی از بنیانیترین نیازهای هر جامعه انسانیست. بحث بر سر اینست که عدالت را از چه دستگاه فکری و با چه تصویری از انسان، جامعه و تاریخ تعریف میکنیم. میان یک گرایش عدالتخواهانه که میتواند از دل فرهنگ و تجربه تاریخی یک ملّت برخاسته باشد، با یک ایدئولوژی جهانشمول که مدّعی کشف قوانین قطعی تاریخ است، تفاوتی بنیانی وجود دارد. این تفاوت را پیشتر بارها توضیح داده ام و ضرورتی به تکرار همه آن بحثها نمیبینم. امّا گمان میکنم مسئله اصلی نویسنده ناشناس جای دیگریست و اتفاقا همینجا دچار یک سوءتفاهم اساسی شده است و آنهم اینکه حمایت از شاهزاده و نیروهای پادشاهیخواه، به هیچ وجه و به خودی خود به معنای انتخاب نظام پادشاهی/سلطنت برای آینده ایران نیست.
این دو مسئله باید از یکدیگر تفکیک شوند. نظام سیاسی آینده ایران، اگر قرار باشد در شرایط آزاد و پس از پایان این وضعیّت موجود تعیین شود، متعلّق به مردم ایران است؛ نه من، نه شما، نه شاهزاده، نه جمهوریخواهان، نه پادشاهیخواهان و نه هیچ حزب و گرایش دیگری حقّ ندارد پیشاپیش این انتخاب را از مردم مصادره کند. شاهزاده و نیروهای طرفدار پادشاهی، در این مرحله، میتوانند صرفا یکی از امکانات سیاسی و یکی از نیروهای موثّر در پروسه انتقال باشند. اینکه پس از عبور از جمهوری اسلامی، مردم ایران چه نظامی را انتخاب خواهند کرد، مسئله دیگریست که باید در شرایطی آزاد و بدون اجبار ایدئولوژیک تعیین شود. این تفکیک آنقدر روشن است که عجیب است چرا هنوز باید در باره آن توضیح داد. امّا ظاهرا در سیاست متعفّن شده ایرانی، حتّا برای عبور از یک پل نیز باید ابتدا در باره اینکه رنگ پل بعدی چه خواهد بود، جنگ داخلی راه انداخت. بدبینی ذاتی برخی گرایشهای سیاسی نسبت به شاهزاده و پادشاهیخواهان نیز، به هر علّتی که باشد و فعلا قصد ورود به ریشه های آن را ندارم، اگر باعث شود که در یک بزنگاه تاریخی از هر گونه همکاری عملی عقب بنشینند، دیگر صرفا یک اختلاف نظری نیست؛ بلکه میتواند تبدیل به یک خطای تاریخی شود. گاهی انسان آنقدر نگران اینست که مبادا فردا اشتباه کند؛ طوری که امروز هیچ کاری نمیکند و این شاید یکی از خطرناکترین اشکال محافظه کاری باشد؛ زیرا تاریخ معمولا به کسانی فرصت نمیدهد که میخواستند در نهایت با اطمینان صد در صد تصمیم بگیرند. تاریخ، تصمیمهای ناقص را در شرایط ناقص به انسان تحمیل میکند. در لحظه ای که خانه در آتش است، نشستن و بحث کردن در باره اینکه اگر خانه جدید را ساختیم، پرده هایش را چه رنگی کنیم، نشانه دوراندیشی نیست؛ بلکه نشانه گم کردن اولویّتهاست. یا به زبان ساده تر، وقتی نازخاتون هنوز به آرایشگاه نرفته، بحث در باره پُر پُشت بودن ابروهایش چه مشکلی را حل میکند؟ اول باید او را به آرایشگاه رساند، بعد میتوان در باره ابرو و چشم و لباس و آرایشش بحث کرد. تاریخ هم، خلاف ذهنییّت به شدّت آچمز روشنفکران و کنشگران جامعه ما، معمولا آنقدر صبور نیست که تا پایان همه مباحث نظری منتظر بماند.
ما ایرانیان گاهی آنقدر درگیر آینده ای میشویم که هنوز وجود ندارد؛ چنانکه از حال ویران شده ای که واقعا وجود دارد غافل میمانیم. به جای آنکه ببینیم چه کسی امروز میتواند در میدان عمل، کنار دیگری بایستد، مینشینیم و در باره اینکه شاید فردا چه اختلافی با او پیدا کنیم، پیشاپیش قهر میکنیم. این همان چیزیست که میتوان نامش را «قصاص پیش از جنایت» گذاشت؛ و این نوع قصاص، در سیاست، گاهی نه فقط بی عدالتی، بلکه خودکشیست. هیچ ملّتی با این منطق از بن بست عبور نمیکند که پیش از آغاز نبرد، نگران اختلافات پس از پیروزی باشد. در سیاست واقعی، انسانها ناچارند با کسانی همکاری کنند که با آنها در همه چیز موافق نیستند؛ زیرا اگر شرط همکاری، توافق کامل باشد، اصولا دیگر چیزی به نام همکاری باقی نمیماند.
کسانی که تصوّر میکنند با داشتن صدها برنامه تمرینی و تاکتیکی و تکنیکی و با برخورداری از انبوهی اطّلاعات در باره فوتبال، میتوانند نتیجه بازی را از پیش تعیین کنند، هنوز ماهیّت بازی را نفهمیده اند. فوتبال روی تخته تاکتیک بازی نمیشود. تئوری میتواند امکانها را توضیح دهد، امّا نتیجه را تعیین نمیکند. نتیجه را انسانهایی رقم میزنند که در لحظه واقعی بازی، زیر فشار، خستگی، ترس، اشتباه، هیجان و هزار عامل پیش بینی ناپذیر دیگر تصمیم میگیرند. ذهنیّت، اراده، اعتماد، همکاری، توانایی فردی، هماهنگی و حتّا واکنش به یک اتّفاق تصادفی میتواند سرنوشت یک بازی را تغییر دهد. سیاست نیز چنین است. تاریخ، آزمایشگاه علوم طبیعی نیست که همه متغیّرهایش را از پیش کنترل کنیم و بعد با خیال راحت وارد میدان شویم. تاریخ، میدان عمل انسانهای ناقص در شرایط ناقص است.
کسانی که منتظرند ابتدا همه اختلافها حل شود، همه آدمها اعتماد پذیر شوند، همه برنامه ها کامل شوند و بعد اقدام کنند، احتمالا هیچگاه اقدام نخواهند کرد؛ چونکه چنین لحظه ای هرگز وجود ندارد. هیچ انسان و هیچ گرایش سیاسی از خطا و بلاهت مصون نیست. حتّا بزرگترین مدّعیان حقیقت نیز گاهی چنان با اطمینان اشتباه میکنند که گویی حقیقت شخصا سند مالکیّتش را به نام آنها زده است. پس میدان همکاری با شاهزاده و نیروهای پادشاهیخواه همچنان باز است. همکاری، به معنای تسلیم نیست. ائتلاف، به معنای ذوب شدن در دیگری نیست. همراهی، به معنای چشم بستن بر اختلافها نیست. اتّفاقا بلوغ و شعور و سواد و دانش سیاسی از جایی آغاز میشود که انسان بتواند با کسی همکاری کند که با او در همه چیز موافق نیست.
اگر قرار باشد که برای هر همکاری ابتدا همه اختلافهای فلسفی، تاریخی، سیاسی و شخصی را حل کنیم، اساسا دیگر چیزی به نام سیاست باقی نمیماند؛ بلکه فقط جلسه های بی پایان باقی میماند و ما در این کشور وامونده که در هر متر مکعبی از آن یک گیوتین خونریز حاکم است، به اندازه کافی جلسه داشته ایم. بیش از آنچه لازم بوده حرف زده ایم، نوشته ایم، تحلیل کرده ایم، محکوم کرده ایم، تردید کرده ایم، هشدار داده ایم و برای همدیگر نسخه پیچیده ایم و حتّا خط و نشان کشیده ایم. شاید وقت آن رسیده باشد که کمی هم وارد میدان شویم؛ نه برای آنکه ادّعا کنیم پاسخ همه پرسشها را میدانیم؛ بلکه دقیقا چون نمیدانیم. باید تواناییهای خود را در میدان واقعی آزمود. باید معلوم شود چه کسی میتواند همکاری کند، چه کسی فقط میتواند مخالفت کند، چه کسی در روزهای دشوار میایستد و چه کسی با نخستین اختلاف، همه چیز را به خیانت و انحراف و انحطاط تعبیر میکند. میدان عمل، بسیاری از بتهای ذهنی را خواهد شکست.
و شاید مسئله اصلی در نهایت حتّا شاهزاده، پادشاهی، جمهوری، چپ یا راست نباشد؛ بلکه مسئله بنیانیتر از این حرفهاست. مسئله اینست که آیا ما هنوز میتوانیم یاد بگیریم در جامعه ای زندگی کنیم که هیچکس مالک حقیقت نباشد. سالهاست کسانی بر ما حکومت میکنند که مدّعی اند حقیقت را از آسمان الهی تحویل گرفته اند و به همین دلیل، هر مخالفی را نه یک انسان صاحب حقّ؛ بلکه موجودی گمراه، منحرف و سزاوار حذف میبینند. امّا اگر قرار باشد که پس از سقوط این نظام، همان منطق را با لباس دیگری ادامه دهیم، چه چیزی واقعا تغییر کرده است؟ اگر یک عده بگویند حقیقت دست ماست چون »قرآن و محمّد» داریم، و عده ای دیگر بگویند حقیقت دست ماست چون »مارکس و کاپیتال» داریم، و گروهی دیگر بگویند حقیقت دست ماست چون تاریخ را بهتر فهمیده ایم، و گروه دیگری بگوید حقیقت دست ماست چون ما پادشاهیخواهیم، آیا واقعا از منطق استبداد عبور کرده ایم؟. استبداد فقط یک شکل حکومتی نیست؛ بلکه گاهی یک عادت ذهنیست. گاهی در لباس مذهب ظاهر میشود، گاهی در لباس مارکسیسم، گاهی در لباس ملّی گرایی و گاهی حتّا در لباس آزادیخواهی. هر کجا که انسانی تصوّر کند چون حقیقت را بهتر از دیگری میفهمد، حقّ دارد دیگری را از حق ّانتخاب محروم کند، بذر استبداد همانجا کاشته شده است.
جامعه آزاد، جامعه ای نیست که بالاخره یک «صاحب حقیقت» بهتر پیدا کند؛ بلکه جامعه آزاد، جامعه ایست که دیگر به هیچکس اجازه نمیدهد ادّعا کند که حقیقت را یکجا در جیب خود گذاشته و کلیدش را هم با خود برده است. شاید بزرگترین کاری که باید برای آینده ایران انجام دهیم، همین باشد. یاد بگیریم اختلاف داشتن را با دشمن بودن اشتباه نگیریم، همکاری را با تسلیم یکی ندانیم، نقد را با تخریب اشتباه نگیریم و مهمتر از همه، ندانستن را ننگ ندانیم. انسانی که میداند نمیداند، هنوز امکان یاد گرفتن دارد؛ امّا انسانی که خیال میکند همه حقیقت را میداند، دیگر چیزی برای آموختن ندارد و تاریخ، از آدمهایی که دیگر چیزی برای آموختن ندارند، معمولا قربانی میگیرد.
پس شاید وقت آن رسیده باشد که به جای نشستن پشت دیوارهای امن ایدئولوژی و شمردن عیبهای یکدیگر، از جای خود بلند شویم و وارد میدان شویم، نه با این ادّعا که معصومیم، نه با این خیال که راه آینده را میدانیم و نه با این تصوّر که طرف مقابل فرشته است؛ بلکه با این فهم ساده و تلخ که اگر قرار باشد ایران از این وضعیّت هولناک مزخرفات الهی و گیوتین خونریزش عبور کند، هیچکس به تنهایی قادر به انجام آن نیست. باید کنار هم ایستاد، اختلافها را به رسمیّت شناخت، تواناییها را آزمود، خطاها را دید و اصلاح کرد و اجازه داد که واقعیّت، بیش از ایدئولوژی در باره آدمها داوری کند. چون در نهایت، تاریخ به آنچه که ما در باره خودمان تصوّر میکنیم اهمیّتی نمیدهد؛ بلکه تاریخ فقط نشان میدهد وقتی که لحظه فرا رسید، چه کردیم.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان