آشیانه اندیشه ها : چرا با وجود بحران های کلان ، رژیم هنوز فرونپاشیده است ؟
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
سلام بر فرامرز حیدریان عزیز…
سلام بر فرامرز حیدریان عزیز
نکات آموزنده ای را نگاشتی , اما نه معادلات کودکستانی بود و نه من نابغه هستم که آچمز شوم .
پاینده باشی و سپاسگذارم
معادله کودکستانی و آچمز شدن نوابغ!
درود بر آقای علوی گرامی،
تحشیه ای از همین دور برهای جبهه های جنگی و لشکرکشیهای هل من یزیدی!
من انسان اهل مشاجره و جنگ و دعوا نیستم؛ نه در زندگی خصوصی و نه در زندگی اجتماعی. آنچه که برای من اهمیّت دارد، خود مسئله است؛ یعنی پیش از آنکه در باره اشخاص، نیّتها، خوبی و بدیها، حقّ و باطلها و داوریهای اخلاقی سخن بگوییم، باید نخست بفهمیم موضوع چیست و مسئله دقیقا کجاست. در خانواده و میان خویشانم، هر گاه مشکلی پیش می آمد، به آنها میگفتم حقّ ندارید پیش از فهمیدن موضوع، قضاوت اخلاقی کنید. فقط به من بگویید چه اتفاقی افتاده و مسئله چیست تا ببینیم چه میتوان کرد. قضاوتی که پیش از شناخت بیاید، اغلب نه داوری، بلکه پیشداوری است و پیشداوری، پیش از آنکه حقیقت را روشن کند، آن را در زیر انبوهی از احساس و داوریهای شتابزده مدفون میکند. بنابر این، سخنی که اکنون میخواهم بگویم، دعوا و مشاجره نیست؛ بلکه اشاره به چند مسئله اساسی است که اگر آنها را جدّی نگیریم، بخش بزرگی از گفتگوی سیاسی و اجتماعی ما همچنان در سطح همان حرفهای تکرار شده باقی خواهد ماند. سئوال شما میتواند تلنگری باشد برای کسانی که بخواهند یک پدیده را نه مقطعی و سرسری؛ بلکه ریشه ای بررسی کنند. شما خودتان به مواردی اشاره کرده اید که در طول نیم قرن اخیر در باره ولایت فقیه و گیوتیندارانش از تریبونهای گوناگون بارها گفته شده است، امّا حاصل این همه گفتن، در بسیاری موارد، چیزی جز افزودن بر انبوه سخنان تلنبار شده و تکرار شده نبوده است. تکرار یک حقیقت، لزوما به فهم آن نمی انجامد همانگونه که تکرار یک پرسش، بدون تغییر در شیوه پرسیدن، لزوما ما را به پاسخ نزدیک نمیکند.
به گمان من، آنچه که در ایران رخ داده را نمیتوان صرفا جابجایی یک حکومت با حکومت دیگر دانست. مسئله بسیار عمیقتر از تعویض صاحبان قدرت است. باید پرسید که چه بر سر آن دسته از اصول و پرنسیپهایی آمده است که در طول قرنها و هزاره ها، در تجربه تاریخی و فرهنگی ایرانیان شکل گرفته بود و چه ساز و کارهایی موجب شد که این اصول در ساختار قدرت مستقر، فرسوده، معکوس یا از میان برده شوند. مسئله فقط این نیست که چه کسانی بر سر کار آمده اند و چه کسانی باید بروند؛ بلکه مسئله اینست که چگونه یک ساختار قدرت میتواند چنان بر مناسبات اجتماعی، اخلاقی، حقوقی و سیاسی مسلّط شود؛ طوری که حتّا معیارهای سنجش خوب و بد، حقّ و ناحقّ، آزادی و اطاعت و حتّا تصوّر انسان از خویشتن را دگرگون کند. اگر این سطح از مسئله را نبینیم، هر تغییری در رأس قدرت میتواند صرفا تغییر چهره باشد، نه تغییر بنیان. برای فهم این موضوع باید با تمام توان از سطح قیل و قالهای رایج و شایع فاصله گرفت و پدیده را بیرون از حُب و بُغضهای شخصی و قضاوتهای شتابزده بررسی کرد. نخست باید واقعیّت را همانگونه که هست دید و سپس در باره آن داوری کرد. اگر داوری پیش از شناخت بیاید، دیگر نام آن شناخت نیست؛ بلکه نامش پیشداوری است. مسئله میتواند این باشد که با ساختار قدرت مستقر چگونه باید رویارو شد، مسئولیّتها چگونه باید بررسی شوند و در باره خشونتها، اعدامها، تجاوزها، غارتها، ویرانیها و سرکوبها و دیگر وقایع تاریخی چگونه باید داوری حقوقی و اخلاقی صورت گیرد. امّا به گمان من، اینها هنوز تمام مسئله نیستند. مسئله عمیقتر، مسئله «امکان» است.
اصل پرسش باید این باشد: چه امکانهایی برای عبور از یک وضعیّت تاریخی نامطلوب وجود دارد؟ این پرسش از جنس دیگری است. فرض کنید من بخواهم یا ناگزیر باشم از صحرای نوادا عبور کنم. در آن لحظه، مسئله اصلی من این نیست که آیا عبور از صحرای نوادا عاقلانه است یا حماقت محض. اگر عبور برای من به ضرورت تبدیل شده باشد، پرسش در باره عاقلانه یا احمقانه بودن اصل عبور، دیگر مسئله اصلی نیست. مسئله اصلی این است که با چه امکاناتی، از چه مسیری، با چه منابعی، در چه زمانی و با چه میزان خطر میتوانم از آن عبور کنم. در وضعیّت ناگزیر، عقل عملی از داوری در باره اصل ضرورت عبور، به اندیشیدن در باره امکان عبور منتقل میشود. از همینجا باید میان دو نوع پرسش تمایز گذاشت: یکی پرسش از اینکه «آیا باید عبور کرد؟» و دیگری پرسش از اینکه «اگر عبور ناگزیر شد، چگونه میتوان عبور کرد؟» این دو پرسش یکی نیستند. اولی میتواند موضوع بحث اخلاقی، فلسفی یا نظری باشد، امّا دومی پرسش عقل عملی و بقای تاریخی است. انسانی که در میانه صحرا گرفتار شده، اگر تمام توان ذهنی خود را صرف این کند تا ثابت کند که ورود به صحرا از ابتدا تصمیم دُرُستی نبوده است، ممکن است دُرُست گفته باشد، امّا همچنان و آخر و عاقبت، در صحرا خواهد مُرد. در شرایط اضطراری، دانستن اینکه چه چیزی ایده آل بود، جای دانستن اینکه اکنون چه چیزی ممکن است را نمیگیرد.
به همین دلیل، اگر بحث از نقش آمریکا، اسرائیل یا هر قدرت خارجی دیگری به میان می آید، پرسش اصلی برای من این نیست که آیا فلان قدرت، «منجی» ایران خواهد بود یا نه. هیچ قدرت خارجی را نباید به صورت پیشینی، منجی ملّت ایران فرض کرد. مسئله این است که در یک وضعیّت تاریخی مشخّص، چه نیروها، چه رخدادها، چه شکافها و چه امکاناتی میتوانند در معادله گذار اثر بگذارند و جامعه ایران چگونه میتواند آنها را بشناسد، از فرصتها بهره بگیرد و در برابر خطرهایشان خود را آماده کند. تاریخ را نمیتوان با آرزوهای اخلاقی اداره کرد؛ زیرا تاریخ با نسبت میان نیروها، امکانات، اراده ها و توان عمل پیش میرود. تراژدی تاریخی ایران را نیز باید در همین سطح بررسی کرد. در دوره های مختلف، هنگامی که بیداد داخلی به نقطه ای میرسیده که زندگی اجتماعی را فرسوده میکرده، بخشی از جامعه، گاه به نیروهای بیرونی به چشم رهایی بخش نگریسته است. این پدیده را نمیتوان فقط با مفاهیمی مانند خیانت یا وطندوستی توضیح داد. پرسش عمیقتر این است که چه شرایطی انسانها را به جایی میرساند که نیروی بیرونی را، با همه خطرها و تناقضهایش، از استمرار وضعیّت موجود مطلوبتر ببینند؟ این پرسش بسیار بنیانیتر از صدور حکم اخلاقی در باره خود آن انسانهاست. وقتی که انسانها میان دو وضعیّت ناگوار، یکی را بر دیگری ترجیح میدهند، باید پیش از محکوم کردن انتخابشان، ساختار انتخاب را فهمید.
بنابر این، بحث نباید صرفا حول این محور بچرخد که آیا حمله آمریکا و اسرائیل یا دیگران موجب آزادی ایران میشود یا نه. چنین پرسشی، اگر به همین صورت مطرح شود، بیش از اندازه ساده شده است. پرسش بنیانیتر این است که ما برای عبور از وضعیّت موجود گیوتین الهی که هر روز، جوانان ایران را بالای دار میفرستد، چه امکانهایی داریم؛ کدام امکانها عاجلند، کدام امکانها میان مدّتند و کدام امکانها به آینده ای دورتر تعلّق دارند. هیچ جامعه ای نمیتواند در لحظه بحران، تمام امید خود را به امکانهایی حواله دهد که شاید دهها سال بعد تحقّق پیدا کنند. باید میان حدّاقل امکانات عاجل و حدّاکثر امکانات بلندمدّت تمایز گذاشت. جامعه ای که امروز در بحران است، به نسخه فردای ایده آل نیاز دارد، امّا پیش از آن، به راهی برای عبور از امروز نیاز دارد.
من به کرّات در باره امکانها بحث کرده ام و حوصله تکرار همه آنها را ندارم. همچنین هیچکس نگفته است که شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان بی عیب و نقص و خطاناپذیرند همانگونه که نمیتوان گفت دیگر نیروها و گرایشهای سیاسی یکسره فاقد نیّت خیر یا عاری از خطا هستند. این نوع بحثها، اگر به داوری در باره شخصیّتها و نیّتها محدود شود، ما را دوباره به همان میدان قدیمی میبرد که سالها در آن گرفتار بوده ایم. مسئله بنیانیتر از این حرفهاست. اگر نیروهای گوناگون، با وجود اختلافهای عمیقشان، در یک نقطه اشتراک دارند و آن، ضرورت عبور از وضعیّت موجود است، چرا نمیتوانند این اشتراک حدّاقلی را به یک امکان سیاسی واقعی تبدیل کنند؟. این پرسش، به گمان من، از بسیاری از پرسشهای دیگر مهمتر است. چرا این همه مدّعی، این همه گرایش سیاسی، این همه شخصیّت و این همه صدای سیاسی که هر یک به نحوی از ضرورت تغییر سخن میگویند، نمیتوانند حاصل مخرج مشترک خود را به یک نیروی واقعی، منسجم و اثرگذار تبدیل کنند؟ چرا؟ این مسئله معادله ای با هزار میلیارد مجهول نیست که برای حل آن به نوابغی چون «ابوریحان بیرونی، خوارزمی، خیام، گائوس، پاسکال، اویلر، اینشتین، تورینگ یا فون نویمان» نیاز داشته باشیم. مسئله در بنیانیترین سطح بسیار ساده تر است: چگونه میتوان مجموعه ای از نیروهای پراکنده را از حالت «وجود داشتن» به حالت «توانستن» رساند؟. اینجاست که شاید یکی از بنیانیترین سوءتفاهمهای سیاسی ما آشکار میشود. وجود مخالفان یک قدرت، به خودی خود به معنای امکان بر انداختن آن قدرت نیست. کثرت مخالفان لزوما قدرت سیاسی تولید نمیکند. خشم عمومی لزوما سازمان سیاسی تولید نمیکند. حقّانیّت اخلاقی لزوما به توان تغییر سیاسی تبدیل نمیشود و حتّا اکثریّت عددی نیز، تا زمانی که نتواند خود را به یک نیروی هماهنگ، هدفمند و دارای ظرفیّت کنش تبدیل کند، لزوما معادله قدرت را تغییر نمیدهد. ممکن است میلیونها انسان چیزی را نخواهند، امّا اگر نتوانند نخواستن خود را به نیروی اجتماعی و سیاسی موثّر تبدیل کنند، آن نخواستن در سطح تاریخ ممکن است که همچنان بی اثر بماند.
از این نظر، مسئله ایران فقط مسئله حکومت نیست؛ بلکه مسئله مخالفان حکومت نیز هست. فقط نباید پرسید «چرا این ساختار هنوز باقی مانده است؟» باید پرسید که «چه ساز و کارهایی موجب شده است که نیروهای مخالف آن، با وجود همه نارضایتیها و اختلافات، هنوز نتوانند موازنه قدرت را به شکلی پایدار تغییر دهند؟» این پرسش، از بسیاری از شعارها دردناکتر است؛ زیرا در آن، بخشی از مسئولیّت، متوجّه خود ما نیز میشود. تاریخ فقط به نیّتهای ما نگاه نمیکند؛ بلکه تاریخ به توانایی ما برای تبدیل نیّت به امکان، امکان به اراده و اراده به عمل پاسخ میدهد.
شاید به همین دلیل است که من بر واژه «امکان» این همه تاکید میکنم. میان «خواستن» و «توانستن» فاصله ای وجود دارد که با شعار پر نمیشود. میان «توانستن» و «انجام دادن» نیز فاصله دیگری وجود دارد که فقط با سازمان، هماهنگی، عقلانیّت، اراده و عمل پر میشود. سیاست در نقطه ای آغاز میشود که آرزو با واقعیّت برخورد میکند و انسان مجبور میشود از خود بپرسد که چه میخواهم، چه میتوانم، چه امکاناتی در اختیار دارم و چگونه میتوانم این امکانات را به نتیجه تبدیل کنم؟. شاید بنباید بپرسیم که چه کسی بیشتر فریاد میزند، چه کسی بیشتر ادّعای حقانیّت میکند، چه کسی دیگری را بیشتر محکوم میکند و چه کسی در گذشته چه خطایی کرده است؛ بلکه بپرسیم ما چه چیزی را هنوز نفهمیده ایم، چه امکانی را هنوز نشناخته ایم و چرا نتوانسته ایم آنچه را که میخواهیم، به آنچه که میتوانیم، و آنچه را که میتوانیم به آنچه که واقعا انجام میدهیم تبدیل کنیم. تاریخ، بیش از آنکه به نیّتهای ما اهمیت بدهد، به نسبت میان امکان، اراده و توان عمل پاسخ میدهد. فاصله میان این سه، همان فاصله میان آرزو و تاریخ است و شاید تمام سرنوشت یک جامعه در همین فاصله رقم میخورد.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان