چرا پس از نه ماه، داغ ۱۸ و ۱۹ دی همچنان در حافظه جمعی ایرانیان زنده است؟
چرا احساس میکنیم زمان متوقف شده است؟ چرا با گذشت نه ماه از ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴، هنوز تصاویر جانباختگان و صحنههای آن روزها از ذهنمان خارج نمیشوند؟ چرا ممکن است انسان بهتدریج با مرگ عزیزان خود کنار بیاید، اما خاطره کشتهشدن انسانهایی که هرگز آنها را ندیده و نشناخته است، همچنان ذهن و احساسش را درگیر کند؟
در بهشت زهرای تهران، خواهری میخواهد واژه «جاویدنام» را بر سنگ مزار برادرش بنویسد، اما نگران است سنگ مزار تخریب شود. محمدرضا، برادر ۳۸ سالهاش، در اعتراضات دیماه کشته شده است. او در گزارشی که روزنامه گاردین در تیرماه منتشر کرد، میگوید منتظر است شرایط آرامتر شود تا بتواند این واژه را بر مزار برادرش بنویسد.
این روایت، تنها اندوه یک خانواده نیست. وقتی حتی نوشتن یک واژه بر سنگ مزار با ترس همراه است، چگونه میتوان انتظار داشت خاطره آنچه رخ داده بهآسانی به گذشته سپرده شود؟
اکنون فصلها تغییر کردهاند، اما تصاویر، نامها و روایتهای دیماه همچنان در شبکههای اجتماعی بازنشر میشوند و برای بسیاری، اندوه و خشم آن روزها را زنده میکنند. آیا علت، شدت فاجعه است یا آنچه پس از فاجعه رخ داده و هنوز ادامه دارد؟
چرا زمان در ذهن متوقف میشود؟
در روانشناسی، زمان تقویمی با زمان ذهنی یکسان نیست. پژوهشها نشان میدهند که تجربه رویدادهای آسیبزا میتواند بر ادراک زمان و نحوه یادآوری خاطرات تاثیر بگذارد.
در مقالهای مروری که سال ۲۰۲۴ در نشریه Psychological Trauma منتشر شد، پژوهشگران رابطه میان خاطرات آسیبزا و تغییر ادراک زمان را بررسی کردند. خاطرات چنین رویدادهایی ممکن است با دیدن یک تصویر، شنیدن صدا یا مواجهه با نشانهای آشنا دوباره فعال شوند؛ گویی فاصله میان گذشته و حال کاهش یافته است.
این وضعیت لزوما به معنای ابتلا به اختلال روانی نیست. اما توضیح میدهد چرا ممکن است حادثهای که ماهها از آن گذشته، همچنان از نظر عاطفی نزدیک احساس شود.
با این حال، تجربه دیماه را نمیتوان تنها با سازوکار حافظه توضیح داد؛ زیرا برای برخی ایرانیان، پیامدهای آن رویداد نیز همچنان ادامه دارد.
چرا داغ کسانی که نمیشناختیم باقی میماند؟
انسان فقط برای نزدیکان خود سوگواری نمیکند. گاهی در چهره انسانی ناشناس، فرزند خود، آرزوهای یک نسل یا آیندهای را میبیند که میتوانست شکل دیگری داشته باشد.
در چنین شرایطی، فقدان از محدوده خانواده فراتر میرود و به تجربهای جمعی تبدیل میشود.
مرور نظاممند ۲۰ پژوهش درباره فقدان ناشی از درگیریهای اجتماعی و سرکوب سیاسی، منتشرشده در سال ۲۰۲۶، نشان میدهد که هویت جمعی، یادبود قربانیان و پیگیری عدالت، در تجربه و معنا دادن به سوگ نقش دارند.
این پدیده محدود به شاهدان مستقیم خشونت نیست. پژوهشی کیفی مبتنی بر هشت مصاحبه با ایرانیان خارج از کشور، که در مارس ۲۰۲۶ معرفی شد، از اختلال خواب، فشار روانی، احساس گناه و تغییر تجربه زمان پس از کشتار دی حکایت داشت.
شبکههای اجتماعی نیز در ماندگاری این خاطرات نقش دارند. تصاویر و روایتها بارها دیده میشوند و میتوانند احساسات نخستین را دوباره برانگیزند.
اما تکرار تصاویر، بهتنهایی، توضیح نمیدهد چرا یک رویداد ممکن است به بخشی از حافظه تاریخی یک نسل تبدیل شود. برای فهم این مسئله باید به شرایط پس از فاجعه نیز نگاه کرد.
چه چیزی نمیگذارد داغ دی آرام بگیرد؟
شاید مهمترین تفاوت میان یک فقدان شخصی و مرگ ناشی از خشونت سیاسی، پرسشهایی باشد که پس از مرگ باقی میمانند: چه کسی مسئول است؟ چرا چنین اتفاقی افتاد؟ حقیقت چیست و آیا عدالت برقرار خواهد شد؟
عفو بینالملل در گزارش ۲۳ ژانویه ۲۰۲۶، مواردی از فشار بر خانوادهها، محدودیت سوگواری، ناپدیدسازی قهری و تلاش برای جلوگیری از آشکار شدن ابعاد کشتار را مستند کرد.
هیئت حقیقتیاب مستقل سازمان ملل نیز در شهریور ۱۴۰۵، ضمن مستندسازی موارد گسترده نقض حقوق بشر در سرکوب اعتراضات، از ادامه بازداشتها، شکنجه، احکام اعدام و مشکلات خانوادهها برای اطلاع از سرنوشت عزیزانشان گزارش داد.
حتی در مهرماه، گزارشهای تازه رویترز از استمرار تعقیب و مجازات افراد مرتبط با اعتراضات خبر میدادند.
بنابراین، برای برخی خانوادهها و شهروندان، دیماه تنها خاطره یک رویداد گذشته نیست. پیامدهای آن همچنان در زندگی امروز حضور دارند.
پژوهشی درباره ۱۲۲ والد داغدار فاجعه کشتی سوول در کره جنوبی نیز نشان داد احساس کمتر بودن عدالت پس از فاجعه، با احتمال بیشتر تجربه همزمان سوگ پیچیده و نشانههای استرس پس از سانحه ارتباط داشت.
این یافته ثابت نمیکند بیعدالتی تنها عامل ماندگاری سوگ است، اما نشان میدهد شرایط پس از فاجعه میتواند در تداوم رنج نقش مهمی داشته باشد.
آیا خشم باید همچنان زنده بماند؟
خشم در برابر بیعدالتی میتواند واکنشی اخلاقی باشد. پژوهشهای روانشناسی اجتماعی نیز ارتباط میان احساس بیعدالتی، خشم و مشارکت در کنش جمعی را نشان دادهاند.
اما پرسش این است: آیا برای فراموش نکردن جانباختگان، باید همواره با همان شدت خشمگین بمانیم؟
میان خشم و دادخواهی تفاوت وجود دارد. خشم میتواند انگیزه جستوجوی حقیقت و مطالبه پاسخگویی باشد، اما اگر به رنجی فرساینده تبدیل شود، ممکن است توان فرد برای ادامه زندگی و پیگیری هدفش را کاهش دهد.
کاهش خشم به معنای فراموش کردن قربانیان یا چشمپوشی از عدالت نیست.
آنچه میتواند در طول زمان پایدار بماند، تنها خشم نیست؛ حافظه، تعهد اخلاقی و مطالبه پاسخگویی نیز میتوانند از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند.
آیا عدالت میتواند به این رنج پایان دهد؟
عدالت در مفهوم حقوقی و اجتماعی آن، تنها مجازات عاملان نیست. در چارچوب عدالت انتقالی سازمان ملل، حقیقتیابی، پاسخگویی قضایی، جبران خسارت و تضمین عدم تکرار، اجزای مکمل یکدیگرند.
عدالت، جانباختگان را بازنمیگرداند و لزوما به سوگ خانوادهها پایان نمیدهد. اما میتواند حقیقت را روشن کند، مسئولیتها را مشخص سازد و زمینه جلوگیری از تکرار خشونت را فراهم آورد.
این موضوع فقط به خانوادههای قربانیان مربوط نیست. جامعه نیز حق دارد بداند چه اتفاقی افتاده، چرا رخ داده و چه کسانی مسئول بودهاند.
نظرسنجی گمان در خرداد ۱۴۰۵، با وجود محدودیتهای نمونهگیری اینترنتی، نشان داد حدود ۸۰ درصد از جامعه هدف مورد بررسی، برخورد حکومت با اعتراضات دی را نادرست ارزیابی کردهاند. این یافته شدت سوگ یا خشم مردم را اندازه نمیگیرد، اما نشان میدهد ارزیابی منفی از سرکوب به شاهدان مستقیم و خانوادههای جانباختگان محدود نبوده است.
دی چه زمانی تمام خواهد شد؟
نه ماه از ۱۸ و ۱۹ دی گذشته است، اما برای بخشی از جامعه ایران، آن روزها هنوز به گذشتهای پایانیافته تبدیل نشدهاند.
آنچه این داغ را زنده نگه میدارد، ممکن است ترکیبی از خاطرات دردناک، هویت مشترک، تکرار تصاویر، استمرار احساس تهدید و عدالت تحققنیافته باشد. هنوز نمیتوان با دادههای موجود ادعا کرد که این خشم در تمام جامعه هر روز افزایش یافته است.
اما میتوان میان دو مسئله تفاوت گذاشت: فراموش نکردن یک فاجعه و بیپاسخ ماندن آن.
حافظه جانباختگان حتی پس از تحقق عدالت نیز میتواند زنده بماند و بخشی از تاریخ یک ملت شود. آنچه باید پایان یابد، بلاتکلیفی حقیقت، مصونیت عاملان از پاسخگویی و امکان تکرار خشونت است.
زمان شاید از شدت اندوه بکاهد، اما بهتنهایی حقیقت را روشن نمیکند و عدالت را برقرار نمیسازد.
تا عدالت برقرار نشود، دی تمام نمیشود؛ نه به این معنا که عدالت میتواند خاطرات آن روزها را از ذهن مردم پاک کند، بلکه تا زمانی که حقیقت روشن نشده و مسئولیتها تعیین نشدهاند، پرونده آن روزها در حافظه و وجدان جامعه همچنان گشوده خواهد ماند.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.