بیانیه گروهی از جمهوریخواهان درباره حمایت از رهبری شاهزاده رضا پهلوی در دوران گذار، در نگاه نخست نشانهای از آمادگی برای همکاری سیاسی است. اما وقتی این بیانیه را در کنار نوشته اخیر آقای ابوالفضل محققی قرار میدهیم، با پرسشها و ابهاماتی روبهرو میشویم که نمیتوان با چند جمله زیبا درباره اتحاد، همبستگی و دموکراسی از کنار آنها گذشت.
آقایان محترم، بالاخره تکلیف خودتان را روشن کنید. شما از رهبری شاهزاده رضا پهلوی حمایت میکنید یا میخواهید ایشان تنها چهرهای نمادین باشد و اختیار تصمیمگیری در دست شورایی قرار بگیرد که هنوز معلوم نیست اعضایش چه کسانی هستند، چگونه انتخاب میشوند و در برابر چه کسی پاسخگو خواهند بود؟
آقای محققی در نوشته اخیر خود از یک ساختار سهلایه سخن میگوید. در لایه نخست، شاهزاده رضا پهلوی به نماد وحدت ملی تبدیل میشود و در لایه دوم، شورایی متشکل از فعالان سیاسی، کارشناسان، نمایندگان اقوام و دیگر افراد، مسئولیت برنامهریزی، مدیریت بحرانها و حتی تدوین قوانین موقت را بر عهده میگیرد. پرسش بسیار ساده است: وقتی قرار است تصمیمهای اجرایی و سیاسی در چنین شورایی گرفته شود، جایگاه واقعی رهبری شاهزاده کجاست؟ آیا ایشان قرار است کشور را در حساسترین دوران تاریخی هدایت کنند یا فقط نقش یک چهره مورد احترام را داشته باشند که دیگران به نام او تصمیم میگیرند؟
آقای محققی، شما در نوشتههای خود بارها بر اهمیت جایگاه مردمی شاهزاده تأکید کردهاید. حالا چرا به جای روشن کردن چگونگی تقویت ساختار اجرایی موجود، ساختار تازهای پیشنهاد میکنید که نسبت آن با رهبری دوران گذار و تیم اجرایی شاهزاده نامشخص است؟ آیا این شورا زیر نظر رهبری دوران گذار فعالیت خواهد کرد یا نهادی مستقل خواهد بود؟ در صورت اختلاف میان شورا و رهبری، تصمیم نهایی را چه کسی میگیرد؟ اینها پرسشهای ابتدایی مدیریت سیاسی هستند، نه مخالفت با اتحاد.
اما بخش بحثبرانگیزتر نوشته شما، موضوع نمایندگان اقوام است. جناب محققی، چه کسی قرار است نمایندگان آذریها، کردها و دیگر شهروندان ایران را انتخاب کند؟ چه کسی به این افراد اجازه داده یا خواهد داد که خود را نماینده میلیونها انسان معرفی کنند؟ کدام انتخابات برگزار شده است؟ کدام سازوکار معتبر مردمی وجود دارد؟ آیا صرف اینکه فردی آذری یا کرد باشد یا در یک تشکل سیاسی فعالیت کند، به او حق نمایندگی از مردم را میدهد؟
هیچکس حق ندارد بدون داشتن پشتوانه و اختیار روشن، به نام آذریها، کردها یا دیگر بخشهای جامعه ایران بر سر میز تصمیمگیری بنشیند و از جانب آنان سخن بگوید. نمایندگی مردم با ادعا و دعوت چند فعال سیاسی به دست نمیآید. اگر چنین اختیاری وجود دارد، سند و سازوکار آن را مشخص کنید. اگر وجود ندارد، چرا از عنوان نمایندگان استفاده میکنید؟
از سوی دیگر، در بیانیه امضاشده، نویسندگان ضمن پذیرش جایگاه رهبری شاهزاده، بخش قابل توجهی از انتقاد خود را متوجه رفتار برخی هواداران پادشاهی کردهاند و از ایشان خواستهاند برخورد جدیتری داشته باشند. بسیار خوب، توهین و ناسزاگویی از سوی هر کسی محکوم است. اما چرا این اصل را یکسان درباره تمام جریانهای سیاسی بیان نکردهاید؟ مگر در میان مخالفان پادشاهی کسانی وجود ندارند که به مشروطهخواهان توهین میکنند؟ چرا مسئولیت اخلاقی تنها متوجه یک سو شده است؟
شاهزاده رضا پهلوی رهبر یک تشکیلات حزبی نیستند که تکتک هواداران مستقل ایشان موظف به پیروی از دستورهای تشکیلاتی باشند. نمیتوان رفتار هر فرد ناشناس در فضای مجازی را به حساب ایشان گذاشت. اگر به احترام متقابل اعتقاد دارید، همان معیار را درباره همه به کار ببرید.
نکته عجیبتر این است که خود شما در بیانیه بر وجود برنامه روشن دوران گذار و توانایی تیم اجرایی شاهزاده تأکید میکنید. پس چرا پیش از پیشنهاد ساختارهای تازه، درباره ارتباط این پیشنهادها با همان برنامه و تیم اجرایی توضیح نمیدهید؟ اگر کمبودی وجود دارد، دقیقاً مشخص کنید کجاست و چگونه باید برطرف شود. صرف پیشنهاد یک شورای دیگر، بدون تعیین اختیارات و شیوه انتخاب اعضای آن، پاسخ روشنی به مسئله مدیریت دوران گذار نیست.
هیچکس از جمهوریخواهان نمیخواهد از عقاید خود دست بکشند. جمهوریخواه حق دارد جمهوریخواه بماند و مشروطهخواه نیز حق دارد از نظام پادشاهی مشروطه دفاع کند. اما همکاری سیاسی زمانی معنا دارد که درباره اصول، مسئولیتها و حدود اختیارات شفافیت وجود داشته باشد. نمیتوان در یک بیانیه از رهبری فردی حمایت کرد و در نوشتهای دیگر، بدون توضیح کافی، اختیارات اساسی مدیریت را به شورایی پیشنهادی سپرد.
آقای محققی و دیگر امضاکنندگان محترم، امروز زمان بازی با واژههای سیاسی نیست. اگر رهبری شاهزاده رضا پهلوی را برای دوران گذار پذیرفتهاید، روشن کنید که این پذیرش در عمل چه معنایی دارد. اگر نظر شما صرفاً استفاده از جایگاه نمادین ایشان در کنار ساختاری مستقل است، همان را صریح بیان کنید. اختلاف نظر سیاسی ایرادی ندارد؛ آنچه مسئلهساز میشود، ابهام در تعهدات و مسئولیتهاست.
ایران به شعارهای تکراری درباره وحدت نیاز ندارد؛ به برنامه، سازماندهی، مسئولیتپذیری و تصمیمگیری روشن نیاز دارد. اتحاد واقعی با افزودن نام افراد و شوراها به یک بیانیه شکل نمیگیرد. اتحاد باید بتواند در شرایط بحرانی پاسخ دهد چه کسی تصمیم میگیرد، چه کسی اجرا میکند و چه کسی پاسخگوست.
نمیشود کسی را رهبر دوران گذار نامید، اما جایگاه اجرایی او را مبهم گذاشت و در همان حال اختیار تصمیمگیری را برای شورایی تعریف کرد که هنوز مشروعیت و ساختارش مشخص نیست.
این تناقض یا دستکم ابهام سیاسی را باید همین امروز برطرف کرد، نه روزی که کشور در حساسترین لحظه گذار به تصمیمهای فوری و هماهنگ نیاز دارد.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
پاسخ مجدد به جناب کوروش گمنام
.
جناب آقای کوروش گلنام گرامی، از توضیحات شما سپاسگزارم. مشکل من با اصل بیانیه یا محکوم کردن فحاشی نیست. اتفاقاً اگر در بیانیه شما توهینها و فحاشیهای دیگر جریانهای سیاسی نیز محکوم میشد، نهتنها مخالفتی نداشتم، بلکه با کمال میل خودم هم آن را امضا میکردم.
جناب گلنام، شما که سالها در فضای سیاسی و مجازی حضور دارید، مگر شاهد فحاشیهای رکیک و ناموسی برخی مخالفان پهلوی علیه شاهزاده رضا پهلوی، اعضای خانواده ایشان، حتی مادر سالخوردهشان و مشروطهخواهان نیستید؟ پس چرا در بیانیهای با هدف همبستگی، تنها رفتار ناپسند برخی هواداران پادشاهی برجسته شده است؟
خوشحالم که اکنون صریحاً این توهینها را نیز محکوم میکنید، اما پرسش من درباره متن بیانیهای است که شما و دیگر دوستان امضا کردهاید. اگر معیار ما احترام متقابل است، چرا این احترام در خود بیانیه بهصورت برابر مطالبه نشده است؟
پاسخی به آقای ارشان آذری…
پاسخی به آقای ارشان آذری گرامی
از پاسخ شما سپاسگزارم.
تردید نداشته باشید که همه آن دشنام گویان که شما اشاره کردهاید، از دید من هم کارشان ناراست و نادرست است. در آن بیانیه چون هدف ما پشتیبانی از آقای رضا پهلوی بود به موردهای پیرامون ایشان پرداخته شد و در این اندیشه نبودیم که دیگر ناسزاگویان، کهدر دشمنی با ایشان هرکار که میتوانند انجاممیدهند را هم به میان آوریم. من نیز در محکوم نمودن آن رفتارها با شما همخوان هستم و خود بارها در مقالههایی این ضدیت، توهین و خرابکاری در کار ایشان را محکوم نمودهام. نوشتههای پیشین من هست.
یک نکته مهم دیگر را یادآوری کنم که ما امضا کنندگان بیانیه نه سازمان ونه حزب سیاسی هستیم ، من در هیچگونه تشکلی سیاسی نیستم. این را از این جهت به میان آوردم که روشن ساخته باشم که آن بیانیه تنها یک بیانیه پشتیبانی و به دور از کاری تشکیلاتی/ سیاسی بوده است،
پاسخ به پرسشهای کلیدی در لحظات سرنوشت ساز.
مجدّدا درود بر آقای آذری گرامی،
تحشیه ای دیگر از از اعماق تاریخ معاصر.
اتفاقا در گذشته، در پاسخ به کسانی که به محتوای برنامهها و دفترچهها ایرادهای متعدّدی گرفته بودند، به اختصار و با ذکر دلایل توضیح داده بودم که آنچه در این متون تحریر میشود، لزوما با واقعیّتهای موجود انطباق ندارد؛ بلکه بیش از هر چیز، بازتاب تصوّرات ما از واقعیّتهای محتمل و صورتبندی ذهنی ما از آیندهای است که هنوز به وقوع نپیوسته است. میان واقعیّت و تصوّر ما از واقعیّت، همواره فاصلهای وجود دارد که هیچ برنامهای، هر چقدر هم سنجیده و دقیق، نمیتواند آن را بهکلی از میان بردارد. تاکید کرده بودم که نقشه راه، خود راه نیست؛ بازنمایی ذهنی مسیری است که قرار است پیموده شود، نه نسخهای قطعی از آنچه که در پروسه حرکت رخ خواهد داد. با اینهمه، نقشه میتواند به ما نشان دهد که از کجا آغاز کردهایم، به کدام سو میرویم و، مهمتر از همه، اگر منطق حاکم بر تصمیمها و انتخابهای امروزمان تغییر نکند، به کجا ختم خواهیم شد. نقشه راه، پیشگویی آینده نیست؛ بلکه ابزاری است برای فهمیدن پیامدهای محتمل انتخابهای اکنون.
مسئله تصمیمگیری، به ویژه در بزنگاههای سرنوشت ساز تاریخ، به مراتب بغرنجتر از آن است که بتوان با یک حکم ساده از کنار آن گذشت و گفت باید اختیار تام را به شاهزاده سپرد تا خود در باره تصمیمهای فوری و ضروری تعیین تکلیف کند. این ملاحظه به هیچوجه به معنای تردید در صلاحیّت، شایستگی یا توانایی شاهزاده نیست؛ چه بسا درست برعکس، از جدّی گرفتن جایگاه او و اهمیّت تاریخی تصمیمهایی ناشی میشود که باید اتخاذ کند. مسئله این نیست که آیا شاهزاده میتواند تصمیم بگیرد؛ بلکه مسئله این است که تصمیمهای سرنوشتساز، در چه ساز و کار سیاسی، با چه پشتوانهای، در پرتو کدام دیدگاهها و با چه میزان از مشارکت، مسئولیت پذیری و پاسخگویی باید اتخاذ شوند. میان سپردن مسئولیّت به یک فرد و واگذار کردن بی قیدو شرط سرنوشت یک ملت به اراده او، تفاوتی بنیانی وجود دارد. تفاوتی که نادیدهگرفتن آن میتواند حتّا نیکخواهانه ترین مقاصد را نیز در معرض پیامدهایی قرار دهد که هیچکس خواهان آنها نبوده است.
اعتقاد من در گذشته این بود و هنوز هم هست که نمایندگان گرایشهای سیاسی گوناگون و مدّعیان حضور در عرصه سیاست ایران، به ویژه کسانی که شناخته شدهاند، از سابقه و هویّتی سیاسی برخوردارند و همچنان خود را از تکاپو و تلاش در میدان سیاست کنار نکشیدهاند، نمیتوانند برای همیشه از مواجهه با این پرسش تاریخی بگریزند که در این وضعیّت خطیر و اضطراری، نسبت خود را با آینده ایران، با شاهزاده و با مسئولیّتی که تاریخ پیش روی همگان نهاده است، چگونه تعریف میکنند؟. از چپهای ایدئولوژیک گرفته تا جمهوریخواهان، ملیگرایان، لیبرالها، سوسیال دموکراتها و دیگر گرایشهای سیاسی، سرانجام باید موضع خود را روشن کنند. این روشن کردن موضع، لزوما به معنای انصراف از باورهای بنیانین، چشم پوشی از اختلافهای نظری یا تسلیم شدن در برابر برنامه و اراده دیگری نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن این واقعیّت است که گاهی مسئولیّت تاریخی، انسانها و گرایشهای سیاسی را به تصمیمهایی فراتر از مرزبندیهای معمول و عادتهای دیرپای فکری فرامیخواند.
اگر این گرایشها بر آنند که در شرایط کنونی، خود نیز باید نقشی مستقل و موثر در تعیین سرنوشت کشور ایفا کنند، باید این نقش را در عرصه عمل تعریف کنند و برای آن مسئولیّت بپذیرند و اگر نمیخواهند یا نمیتوانند در چنین مسیری گام بگذارند، دستکم باید روشن کنند که آیا میدان را برای پیشبرد ابتکار سیاسی شاهزاده خالی میگذارند یا همچنان در موضع انتظار، نقد و تماشا باقی خواهند ماند. البته راه سومی نیز وجود دارد که به گمان من شایسته تامّل جدّی است: ورود به میدان همکاری و همپیمانی با شاهزاده، بی آنکه ضرورت نقد، پیشنهاد، اصلاح و راهگشایی قربانی شود. همکاری سیاسی، اگر قرار باشد چیزی بیش از همصدایی موقّت یا گرد آمدنی عاطفی در برابر یک خطر مشترک باشد، باید بتواند اختلافها را به رسمیّت بشناسد و در عین حال، امکان اقدام مشترک را فراهم آورد. همپیمانی حقیقی نه مستلزم محو تفاوتهاست و نه با تبدیل اختلاف نظر به خصومت سازگار است؛ بلکه درست در توانایی حفظ تفاوتها و مهار پیامدهای ویرانگر آنها معنا پیدا میکند.
به گمان من، نادیدهگرفتن این طیفهای سیاسی، حتّا اگر از پایگاه اجتماعی گسترده یا وزن تعیینکنندهای در معادلات قدرت برخوردار نباشند، میتواند به برنامه شاهزاده و نیروهای پادشاهیخواه صدمهای جدّی وارد کند. خطای بزرگ سیاست آن است که وزن یک گرایش را تنها با شمار هواداران بالفعل آن بسنجد و از ظرفیّت فکری، نفوذ اجتماعی، توان اقناع، شبکه ارتباطی و نقشی که ممکن است در لحظات تعیینکننده ایفا کند، غافل بماند. در سیاست، همیشه آنچه که امروز از نظر کمّی، کوچک به نظر میرسد، از نظر کیفی، بی اهمیت نیست. گاهی یک اقلیّت فکری، یک پرسش به ظاهر حاشیهای یا یک تردید حل نشده، درست در همان نقطهای قرار میگیرد که سرنوشت یک طرح بزرگ را تعیین میکند. مسئله فقط این نیست که چه کسانی با شاهزاده و پادشاهیخواهان هستند؛ بلکه مسئله این است که کدام حقیقتها را، به بهای نادیدهگرفتن چه کسانی و چه پرسشهایی، از میدان بحث بیرون میرانیم.
من بارها، با استدلال و تاکید بر ضرورت دقّت در داوری، نوشتهام که اگر در میان انبوهی از ادّعاها، تصوّرات و باورها، حتّا به اندازه یک نخود حقیقت وجود داشته باشد، همان حقیقت کوچک میتواند چنان بنیاهای عظیمی از پندارهای مسلّط را متزلزل کند که گویی اقیانوسی از واقعیّتهای مسلم و قطعی در برابر آن از هم میپاشد. مقصودم این نیست که حقیقت، صرفا به دلیل حقیقت بودن، همیشه و بی درنگ بر جهان، فاتح میشود؛ بلکه حقیقت میتواند برای مدّتی طولانی مغلوب قدرت، تبلیغات، تعصّب و ترس بماند. مقصود این است که هیچ دستگاه فکری، هیچ نظم سیاسی و هیچ روایت تاریخی، صرفا به دلیل گستردگی پیروان، اقتدار صاحبان یا استحکام ظاهریاش، از صدمه پذیری در برابر یک حقیقت کوچک مصون نیست. حقیقت، خلاف تصوّر رایج، لزوما با بزرگی و شکوه خود وارد گستره تاریخ نمیشود؛ بلکه گاهی در هیئت پرسشی ساده، نامتعارف و حتّا ناخوشایند ظاهر میشود و دُرُست از همان نقطهای آغاز میکند که دیگران آن را بدیهی، حل شده یا بی اهمیت فرض کردهاند.
تاریخ ایران و جهان از چنین حقیقتهای به ظاهر کوچک، کم نداشته است و بی تردید در آینده نیز نخواهد داشت. در این میان، یکی از پرسشهایی که به اعتقاد من در فهم سرنوشت ایران معاصر اهمیّتی بنیادنی داشت و هنوزم دارد، «پرسش شیخ فضلالله نوری» در باره نسبت عقل انسانی، سامان سیاسی و نقش انبیاست. پرسش او، در صورتندی مشهورش، چنین بود: «اگر انسانها میتوانند با عقل خود، امور خویش را سامان دهند، پس نقش انبیا بر روی زمین چیست؟».
اهمیّت این پرسش، صرف نظر از پاسخ دینی یا غیردینی که به آن داده میشود، در این است که مسئلهای عمیقتر را پیش میکشد و آنهم اینکه آیا عقل انسانی به تنهایی میتواند مبنای مشروعیّت/حقّانیّت/اعتبار، قانونگذاری و سامان دادن به زندگی جمعی قرار گیرد، یا برای تعیین حدود و غایات نظم سیاسی باید به مرجعی فراتر از عقل بشری رجوع کرد؟. به بیان دیگر، مسئله فقط جایگاه انبیا نیست؛ بلکه مسئله این است که انسان، در مقام موجودی صاحب عقل و اراده، تا چه اندازه حقّ دارد سرنوشت خود را به داوری خویش بسپارد و حدود این حقّ را چه کسی یا چه چیزی تعیین میکند. این پرسش، اگر جدّی گرفته شود، ما را به قلب یکی از مناقشههای کلیدی تاریخ اندیشه سیاسی میبرد؛ یعنی نسبت میان خودآیینی انسان، اقتدار دینی، منشأ قانون و حقّ تعیین سرنوشت.
به باور من، یکی از وجوه تراژیک تاریخ معاصر ایران این بود که چنین پرسشی، با همه بار نظری و پیامدهای سیاسیاش، بهنحوی که باید، در معرض نقد عقلانی، گفت و گوی عمومی و پاسخگویی استدلالی قرار نگرفت. سر شیخ فضل الله بر فراز دار رفت، ولی پرسش باقی ماند و باقی ماندن پرسش به خودی خود به معنای بقای یک حقیقت اثبات شده نیست؛ زیرا گاهی پرسشی بی پاسخ، نه به این دلیل که برهانی قاطع در خود دارد؛ بلکه به این سبب که جامعه، توان یا اراده مواجهه سنجیده با آن را ندارد، به نیرویی تاریخی تبدیل میشود. «پرسش شیخ فضلالله نوری» را نمیتوان صرفا با اشاره به سرانجام سیاسی او، با محکومکردن گویندهاش یا با کنار گذاشتن آن به عنوان بازماندهای از گذشته از اعتبار انداخت. در عین حال، نمیتوان از طرح آن نتیجه گرفت که پاسخ مورد نظر او ضرورتا دُرُست بوده یا مسیر تاریخ ایران را به تنهایی تعیین کرده است. برای فهم منصفانه و دقیق تاریخ، باید میان اهمیّت یک پرسش، اعتبار منطقی آن، پاسخهای ممکن به آن و پیامدهای تاریخی طرح یا بی پاسخ ماندنش تمایز گذاشت.
به همین سبب، من نقش این پرسش را در شکلگیری زمینههای فکری و سیاسی منتهی به فاجعه سال 1357 مهم میدانم؛ نه به این معنا که میتوان همه علل انقلاب و فروپاشی نظام پادشاهی را به یک پرسش فروکاست؛ بلکه از این جهت که مناقشه بر سر منبع مشروعیّت/لژیتیماتسیون و حدود عقل انسانی، از مسائل بنیانینی بود که جامعه ایران در مواجهه با آن بهای سنگینی پرداخت. اگر پرسشهای کلیدی بی پاسخ بمانند، از میان نمیروند. ممکن است که در حافظه جمعی رسوب کنند، در قالب باورهای موروثی بازگردند و سرانجام در لحظهای که جامعه آمادگی نقد آنها را ندارد، به نیرویی سیاسی تبدیل شوند. طنز گزنده تاریخ، گاهی نه از آنچه که یک جامعه نمیداند؛ بلکه از آنچه که گمان میکند میداند و هرگز ضرورت بازاندیشی در آن را احساس نکرده است، ضربه عظیم و فلاکتبار میخورد. در نتیجه، اگر قرار باشد که از تجربه تاریخی ایران درسی جدّی بگیریم، آن درس صرفا این نیست که باید از تکرار اشتباهات گذشته پرهیز کنیم؛ بلکه این است که باید پرسشهای بنیانینی را که امکان شکلگیری آن اشتباهات را فراهم میآورند، پیش از آنکه بار دیگر به نیرویی ویرانگر بدل شوند، به عرصه نقد آزاد و استدلال عقلانی بکشانیم. هیچ جامعهای صرفا با تغییر صاحبان قدرت از تناقضهای تاریخی خود رهایی نمییابد. اگر بنیانهای فکری و الگوهای تصمیمگیری تغییر نکنند، ممکن است که صورتهای سیاسی عوض شوند، امّا همان مسائل حل نشده در جامهای تازه بازگردند. گاه بزرگترین خطر برای آینده، بازگشت آشکار گذشته نیست؛ بلکه بازگشت ناآگاهانه همان سبک و سیاقی است که جامعه، پیشتر هزینههای سنگین آنها را پرداخته است.
به همین دلیل، همچنان بر این باورم که باید کوشید و انتظار داشت نمایندگان گرایشهای سیاسی گوناگون، با وجود همه اختلافهای نظری و تاریخی، در این مقطع حسّاس در کنار شاهزاده بایستند و امکان شکلگیری نوعی همپیمانی سیاسی را فراهم آورند. البته این انتظار نباید به مطالبهای بی قید و شرط تبدیل شود. هیچ گرایش سیاسی را نمیتوان صرفا به دلیل اضطرار تاریخی از حقّ پرسشگری، نقد یا پایبندی به اصول خود محروم کرد. همیمانی هنگامی ارزشمند است که بر فهمی مشترک از خطر، توافقی روشن در باره اهداف و پذیرش مسئولیّت متقابل استوار باشد. آنچه که اهمیّت دارد، نه گرد آمدن ظاهری افراد و گرایشها؛ بلکه ایجاد ظرفیّتی سیاسی است که بتواند اختلافها را بدون فروپاشی همکاری تحمّل و مدیریّت کند، تصمیم بگیرد، پاسخگو بماند و در برابر پیامدهای تصمیمهایش مسئولیّت بپذیرد. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، حضور دیگران در کنار شاهزاده نه نشانه تضعیف جایگاه او؛ بلکه میتواند عاملی برای تقویت پشتوانه سیاسی، افزایش قدرت اقناع و گسترش ظرفیّت همکاری او باشد. رهبری سیاسی را نباید صرفا در توانایی صدور فرمان یا اتخاذ تصمیمهای فوری خلاصه کرد. یکی از مهمترین وجوه رهبری، توانایی ایجاد فضایی است که در آن نیروهای متفاوت بتوانند بی آنکه هویّت خود را انکار کنند، در قبال آیندهای مشترک مسئولیّت بپذیرند. در چنین برداشتی، اقتدار با انحصار یکی نیست و همکاری نیز به معنای انقیاد نیست. چه بسا رهبریی که بتواند ظرفیّتهای مستقل دیگران را به نیرویی برای اقدام مشترک تبدیل کند، از پشتوانهای استوارتر برخوردار شود تا رهبریی که همه چیز را به اراده و تشخیص فردی خود وابسته میسازد.
با اینحال، اگر این گرایشها از چنین انتخابی سر باز زنند، من نمیتوانم با اطمینان بگویم که آینده چگونه رقم خواهد خورد. نمیدانم آیا میتوان آینده ایران را تنها با اتکا به شاهزاده و نیروهای پادشاهیخواه ساخت بی آنکه دیگر گرایشهای سیاسی در شکل دادن به آن سهمی نداشته باشند و نمیدانم اگر چنین مسیری انتخاب شود، هزینهها و پیامدهای آن در عمل چه خواهد بود. طرح این تردیدها نشانه بی اعتقادی به ضرورت اقدام یا گریز از موضعگیری نیست؛ برعکس، از این باور ناشی میشود که در باره مسائل سرنوشت ساز نباید بیش از آنچه دلایل و شواهد اجازه میدهند، ادّعای یقین کرد. در سیاست، گاهی خطرناکترین داوریها همانهایی هستند که با بیشترین اطمینان بیان میشوند بی آنکه گویندگانشان نسبت میان ادّعاهای خود و واقعیّتهای پیچیده پیش رو را به دُرُستی سنجیده باشند.
من نمیخواهم سخنی بگویم که فردا، در برابر پیامدهای آن، نتوانم برایش دلیلی موجّه و دفاعی عقلانی عرضه کنم. این احتیاط را نباید با بی طرفی بیمسئولیّتی یا کنارهگیری از داوری اشتباه گرفت. میان نداشتن موضع و نپذیرفتن ادّعای یقین، تفاوتی اساسی وجود دارد. میتوان از ضرورت یک انتخاب سخن گفت و در عینحال، در باره نتیجه آن صادقانه تردید داشت. میتوان از یک امکان سیاسی حمایت کرد و همزمان خطرهای آن را نادیده نگرفت. میتوان امیدوار بود بی آنکه امید را جایگزین استدلال کرد. برای من، مسئولیّت اندیشیدن دقیقا از همین نقطه آغاز میشود: از امتناع در برابر این وسوسه که پیچیدگی واقعیّت را به سود آسودگی ذهنی خود ساده کنیم و سپس سادگی ساخته خویش را به جای حقیقت بنشانیم. من در این میان، خود را ناظری میدانم که تحوّلات را دنبال میکند، نسبت به سرنوشت ایران و مردمانش دغدغه دارد و میکوشد دیدگاههای خود را با استدلال و تا آنجا که میتواند، با اتکا به تجربه تاریخی و سنجش عقلانی مطرح کند. امّا میان ناظر بودن و در میدان مستقیم تصمیمگیری ایستادن تفاوت وجود دارد. کسی که از بیرون میدان به تحوّلات مینگرد، ممکن است که برخی تناقضها را روشنتر ببیند، امّا لزوما از همه محدودیّتها، فشارها، مخاطرات و محاسباتی که تصمیمگیرندگان با آنها مواجه هستند، آگاه نیست. به همین دلیل، خود را مجاز نمیدانم برای کسانی که بی واسطه درگیر میدان سیاست و رویاروییهای واقعی آن هستند، نسخهای قطعی بنویسم و سپس انتظار داشته باشم که پیچیدگیهای عمل، خود را با قطعیّتهای ذهنی من تطبیق دهند. وظیفه من طرح پرسش، بیان نگرانی، سنجش امکانها و هشدار در باره خطرهایی است که ممکن است از چشم دیگران پنهان بمانند؛ نه ادّعای دانستن همه پاسخهایی که هنوز خود تاریخ نیز از آنها بی خبر است.
با همه این ملاحظات، همچنان امیدوارم دیگران عمق وضعیّت اضطراری ایران و مسئولیّتی را که در برابر سرنوشت این سرزمین و مردمانش دارند، دریابند و به انتخابی خردمندانه برسند. انتخابی که در آن، شاهزاده و دیگر نیروهای سیاسی نه در برابر یکدیگر؛ بلکه تا حدّ امکان در کنار یکدیگر قرار گیرند و برای عبور از این وضعیّت، همپیمانی سنجیده، مسئولانه و برخوردار از پشتوانه فکری و سیاسی شکل دهند. امّا در پایان، پرسشی باقی میماند که نمیتوان بهآسانی از کنار آن گذشت. آیا نیروهای سیاسی ایران میتوانند در لحظهای که آینده کشور در معرض خطر است، از اسارت اختلافهای گذشته و مرزبندیهای هویّتی خود فاصله بگیرند و میان آنچه که به آن باور دارند و آنچه که بزنگاه تاریخ از آنان مطالبه میکند، نسبتی خردمندانه برقرار کنند؟ یا بار دیگر چنان در قعر دفاع از مواضع خود فرو میروند که فرصت اقدام مشترک، پیش از آنکه به فعلیّت برسد، از دست میرود؟. این پرسش را نمیتوان با اعلام وفاداری، تکرار شعارها یا ابراز امیدواری پاسخ داد. پاسخ آن در انتخابهایی نهفته است که نیروهای سیاسی در عمل انجام خواهند داد. در توانایی آنان برای شنیدن نقد، تحمّل تفاوت، پذیرش مسئولیّت و تشخیص لحظهای که در آن، امتناع از همکاری نیز میتواند به اندازه یک تصمیم نادُرُست، پیامدهای تاریخی داشته باشد.
تاریخ به هیچکس تضمین نداده است که فرصتهای ازدست رفته را دوباره در اختیارش بگذارد. گاهی یک ملّت نه به این دلیل که فاقد نیرو، استعداد یا امکان رهایی است؛ بلکه ابه این علّت که نیروهای مدّعی نجاتش نمیتوانند در لحظه ضرورت به درکی مشترک از مسئولیّت برسند، فرصت تغییر سرنوشت خود را از دست میدهد. مسئله امروز فقط این نیست که چه کسی باید تصمیم بگیرد یا کدام گرایش سیاسی باید پیشتاز باشد؛ بلکه مسئله عمیقتر این است که آیا میتوان پیش از آنکه تاریخ بار دیگر به جای ما تصمیم بگیرد، به سطحی از بلوغ سیاسی و مسئولیّت تاریخی دست یافت که در آن، اختلاف نظر به مانع فهم واقعیّت و تفاوت دیدگاه به بهانهای برای فرار از مسئولیّت تبدیل نشود. سرنوشت ایران نه فقط به آنچه که شاهزاده یا هر نیروی سیاسی دیگری انجام میدهد؛ بلکه به این نیز وابسته است که دیگران در برابر امکان همکاری با او چه تصمیمی میگیرند. چه حقیقتهایی را میبینند. از کدام پیشداوریها عبور میکنند و کدام فرصتها را، آگاهانه یا ناآگاهانه، از دست میدهند. من پاسخ قطعی این پرسشها را نمیدانم، امّا میدانم که ندانستن پاسخ، مجوّز نادیده گرفتن پرسش نیست و شاید دُرُست در همین نقطه باشد که مسئولیّت تاریخی آغاز میشود؛ یعنی جایی که هنوز هیچ نتیجهای تضمین نشده است، امّا دیگر نمیتوان وانمود کرد که انتخاب نکردن، خودش نوعی انتخاب نیست.
شادزی و دیر زی!
فرامرز حیدریان
پاسخ مجدد به جناب فرامرز حیدریان گرامی،
.
جناب آقای فرامرز حیدریان گرامی، اکنون روشن کردهاید که منظورتان از نمایندگان اقوام، افرادی نیستند که خود را نماینده مردم معرفی میکنند، بلکه کسانی هستند که مردم در شرایط آزاد انتخاب خواهند کرد. در این مورد اختلافی نداریم. اما جناب حیدریان، پرسش من اساساً مربوط به امروز و چگونگی مدیریت دوران گذار است، نه زمانی که انتخابات آزاد برگزار شده و نهادهای قانونی کشور شکل گرفتهاند.
شما از نامعلوم بودن آینده، احتمال تغییر شرایط و ضرورت انعطافپذیری برنامهها سخن میگویید. با این بخش نیز موافقم. هیچ برنامه سیاسی را نمیتوان مصون از اصلاح دانست. اما آیا نامعلوم بودن آینده دلیل میشود که امروز ساختار رهبری، اختیارات تصمیمگیری و مسئولیت اجرایی مشخص نداشته باشیم؟ اتفاقاً هرچه شرایط پیشبینیناپذیرتر باشد، ضرورت برنامهریزی و پاسخگویی روشنتر میشود.
شما میفرمایید تمام برنامههای منتشرشده را مطالعه کردهاید. بسیار خوب، پس انتظار دارم مشخص کنید کدام خلأ اجرایی یا مدیریتی را در برنامه دوران گذار شاهزاده رضا پهلوی شناسایی کردهاید و چه راهکار عملی برای برطرف کردن آن پیشنهاد میکنید.
در نوشته نخست خود از جایگاه نمادین شاهزاده و تصمیمگیری نمایندگان سخن گفتید. پرسش من همچنان این است که پیش از شکلگیری نهادهای منتخب، تصمیمهای حساس دوران گذار را چه کسی میگیرد و چه کسی پاسخگو خواهد بود؟
دوست گرامی، بحث من درباره نظام سیاسی فردای ایران نیست که تعیین آن حق مردم است. بحث بر سر آمادگی امروز برای عبور از جمهوری اسلامی و مدیریت مسئولانه دوران گذار است. آینده نامعلوم است، اما همین نامعلوم بودن نمیتواند جای پاسخهای مشخص امروز را بگیرد.
گامنوردی در تاریکی روبرو.
مجدّدا درود بر آقای آذری گرامی،
توضیحی دیگر.
من تمامی برنامههایی را که تاکنون منتشر شدهاند، دیده و مطالعه کردهام و سخنان شاهزاده را نیز از دیرباز دنبال کردهام. بنابر این، آنچه که میگویم، نه از سر بی اطّلاعی از مواضع و برنامههای مطرحشده؛ بلکه ناظر بر نکتهای دیگر است که به گمان من، تمایز نهادن میان آن و آنچه که تا کنون در این زمینه مطرح شده، اهمیّتی اساسی دارد. هنگامی که از اقوام ایرانی سخن میگویم، منظورم آن دسته از گروهها، سازمانها و تشکیلاتی نیست که به نام اقوام ایرانی شکل گرفتهاند و میکوشند از طریق انتساب خود به یک قوم، موجودیّت سیاسی و اجتماعی خویش را به نمایش بگذارند. مقصود من، خودِ اقوام ساکن ایران است؛ یعنی مردمانی که حقّ دارند در شرایطی آزاد، امن و به دور از هر گونه تحمیل و قیمومت، نمایندگان واقعی و مورد اعتماد خود را معرفی کنند و در باره چگونگی حضور و مشارکتشان در آینده سیاسی کشور تصمیم بگیرند. میان تشکیلاتی که به نام یک قوم سخن میگوید و مردمی که خود، آزادانه، سخنگو و نماینده خویش را برمیگزینند، تفاوتی بنیانی وجود دارد. تفاوت میان ادّعای نمایندگی و مشروعیّتی که از اراده آزاد انسانها سرچشمه میگیرد. این دو را نباید بهآسانی، یکی انگاشت.
با اینهمه، هنوز نمیتوان با قطعیّت گفت که در آینده چه رخ خواهد داد و تحوّلات پیشِ رو، چه صورتی به خود خواهند گرفت. مسیر گذار، خلاف آنچه که گاه در ترسیم نقشهها و تدوین برنامهها به نظر میرسد، راهی روشن، هموار و از پیش شناخته شده نیست؛ بلکه مسیری است تاریک، آکنده از ابهام، پیشامدهای ناگهانی، رخدادهای پیشبینی ناپذیر و غافلگیریهایی که ممکن است محاسبات امروز را یکسره دگرگون کنند. در چنین وضعیّتی، فاصله میان آنچه که در مقام نظر معقول و شدنی به نظر میرسد و آنچه که در میدان عمل، امکان تحقّق مییابد، میتواند بسیار بیشتر از آن باشد که اکنون تصوّر میکنیم. به گمان من، تنها با گام نهادن در این مسیر است که به تدریج روشن خواهد شد همآوردان سیاسی و شاهزاده در برابر واقعیّتهای عینی، چه امکاناتی در اختیار خواهند داشت، با چه موانعی روبرو خواهند شد و در هر مرحله، چه شیوهای از کنش و تصمیمگیری ضرورت خواهد یافت. ما هنوز در نقطهای نیستیم که بتوانیم پاسخ همه این پرسشها را بدانیم. آینده را نمیتوان صرفا از روی اراده امروز، صورتبندی کرد همانگونه که نمیتوان پیچیدگی واقعیّت را با اطمینانهای ذهنی و نقشههای از پیش ترسیم شده از میان برداشت. برخی پاسخها تنها هنگامی پدیدار میشوند که خودِ واقعیت، پرسشهایش را پیش روی ما بگذارد.
به همین دلیل، آنچه که تا کنون در قالب برنامه اجرایی و برنامه حداقلی مطرح شده است، هر اندازه هم که بر پایه تأمّل، تجربه و محاسبه تدوین شده باشد، لزوما در مواجهه با واقعیّتهای عریان و اقتضائات بی واسطه میدان عمل، به همان صورت اوّلیه باقی نخواهد ماند. برنامهها در فضای تهمی اجرا نمیشوند؛ بلکه در بستر نیروهای متعارض، محدودیّتهای واقعی، فرصتهای پیشبینی نشده و شرایطی تحقّق مییابند که ممکن است در فاصلهای کوتاه، همه معادلات را تغییر دهند. گاه نه اصل هدف؛ بلکه راه رسیدن به آن دگرگون میشود و گاه حفظ همان هدف، مستلزم بازنگری جدّی در ابزارها، اولویّتها و حتّا مفروضاتی است که در آغاز بدیهی میپنداشتیم. انعطاف پذیری در برابر واقعیّت، نشانه بی اصولی نیست؛ بلکه چه بسا اصرار بر صورتبندیهای اوّلیه، در شرایطی که زمینههای تحقّقشان از میان رفته است، خود به مانعی در برابر دستیابی به همان اهداف بدل شوند.
من فعلا مایل نیستم در باره آینده به گمانه زنی بپردازم یا احتمالاتی را که هنوز پشتوانه کافی در واقعیّت ندارند، به صورت پیشبینی مطرح کنم. ترجیح میدهم که به جای آنکه نیروی فکری خود را صرف ترسیم سناریوهای دور دست کنم، به امکاناتی بپردازم که همین اکنون در دسترسا هستند. به کمبودها، کاستیها و خلأهایی که وجودشان را میتوان تشخیص داد و در بارهشان به طور مشخّص اندیشید و، تا حدّ امکان، برای رفعشان چارهای جست، زیرا در هنگامهای که آینده هنوز چهره خود را آشکار نکرده است، شاید خردمندانهترین کار نه ادّعای دانستن آنچه که هنوز نمیدانیم؛ بلکه شناخت دقیق آن چیزی باشد که اکنون میدانیم، تشخیص آنچه نداریم و آماده شدن برای مواجهه با آنچه که ممکن است پیش آید. آینده، هنگامی که فرا برسد، ما را با واقعیّتهای خود خواهد سنجید، امّا کیفیّت مواجهه ما با آن، تا اندازهای به این منوط است که امروز با چه میزان از واقعبینی، صداقت فکری و آمادگی، کاستیهای موجود را دریابیم و از توهّمِ کفایت و قطعیّت فاصله بگیریم.
مسئله این نیست که از آینده هیچ ندانیم؛ بلکه مسئله این است که نادانستههای خود را با دانستههایمان اشتباه نگیریم و به نام دوراندیشی، برای واقعیّتی که هنوز پدیدار نشده است، حکم قطعی صادر نکنیم.
شاد و خوشکام باشی!
فرامرز حیدریان
.
.
آقای منوچهر، مخالفت با شاهزاده رضا پهلوی حق مسلم شماست، اما اینکه ایشان را یکی از خطرناکترین گزینههای سیاسی معرفی کنید، بدون اینکه حتی یک دلیل مشخص و قابل بررسی ارائه دهید، استدلال سیاسی نیست. شما از دموکراسی سخن میگویید، اما چرا باید حمایت بخش قابل توجهی از ایرانیان از شاهزاده را نادیده گرفت؟ مگر دموکراسی فقط زمانی معنا دارد که مردم همان انتخاب مورد پسند شما را داشته باشند؟
پرسش مهمتر من این است: اگر شاهزاده رضا پهلوی از نظر شما چنین گزینه خطرناکی است، پس گزینه مورد اعتماد خودتان کیست؟ نام ببرید، برنامهاش را معرفی کنید و توضیح دهید چه راهکاری برای گذار از جمهوری اسلامی دارد. چرا در نوشته شما فقط مخالفت میبینیم و هیچ پیشنهاد روشنی برای آینده کشور ارائه نمیشود؟
آقای منوچهر، مخالفت کردن آسان است؛ مسئولیتپذیری سیاسی یعنی علاوه بر انتقاد، راهکار مشخص هم داشته باشید. دموکراسی با تکرار واژه دموکراسی اثبات نمیشود؛ با استدلال، احترام به حق انتخاب دیگران و ارائه برنامه معنا پیدا میکند. اگر ادعای شما مستند است، مدارک آن را ارائه کنید تا درباره اصل موضوع بحث کنیم.
.
.
شما بیانیهای را امضا و منتشر کردهاید و طبیعتاً هر امضاکننده در برابر محتوای آن مسئولیت سیاسی دارد. جناب توکلی، شما پس از انتشار پذیرفتهاید که اشاره نکردن به فحاشیهای مخالفان پهلوی یکی از ضعفهای بیانیه بوده است. این پذیرش قابل احترام است، اما چرا چنین موضوع مهمی از ابتدا در متن گنجانده نشد و اکنون چرا با یک اصلاحیه رسمی برطرف نمیشود؟
دوستان گرامی، شما که هر روز در فضای مجازی حضور دارید، مگر شاهد توهینهای رکیک و حتی فحاشیهای جنسی علیه شاهزاده رضا پهلوی، اعضای خانواده پهلوی و هواداران ایشان نیستید؟ مگر نمیبینید که برخی افراد با گرایشهای مختلف سیاسی، از هواداران مجاهدین و مدافعان جمهوری اسلامی گرفته تا بعضی از جمهوریخواهان، چگونه با زشتترین الفاظ به خانواده پهلوی و مشروطهخواهان حمله میکنند؟ چرا در بیانیه شما حتی یک جمله در محکومیت این رفتارها وجود ندارد؟ آیا فحاشی فقط زمانی محکوم است که از سوی یک هوادار پادشاهی صورت بگیرد؟ اگر هدف شما همبستگی و احترام متقابل است، این برخورد یکطرفه را چگونه توجیه میکنید؟
نکته مهمتر اینکه خودتان در بیانیه نوشتهاید شاهزاده رضا پهلوی بارها چنین رفتارهایی را محکوم کردهاند. پس دقیقاً چه برخورد جدیتری از ایشان انتظار دارید؟ مگر شاهزاده مسئول تکتک افرادی است که در ایران یا خارج از کشور خود را هوادار ایشان معرفی میکنند؟ آیا حمایت سیاسی از یک شخصیت به معنای سلب استقلال فکری و مسئولیت فردی هواداران اوست؟
من بهعنوان یک مشروطهخواه از شاهزاده رضا پهلوی حمایت میکنم، اما استقلال فکری خود را نیز دارم. حق دارم از باورهایم دفاع کنم، با مخالفانم بحث کنم و حتی با برخی دیدگاههای دیگر هواداران یا شخص شاهزاده اختلاف نظر داشته باشم. البته میان انتقاد تند سیاسی و فحاشی، تهدید و توهین شخصی تفاوت وجود دارد.
دوستان عزیز، مسئله من مخالفت با محکومیت فحاشی نیست؛ مسئله معیار دوگانه در محکومیت آن است. شما نمیتوانید از یک سو خواهان همبستگی نیروهای سیاسی باشید و از سوی دیگر در متن مشترک خود تنها رفتار ناپسند یک جریان را برجسته کنید و رفتار مشابه مخالفان آن را نادیده بگیرید.
جناب توکلی، توضیح فردی شما پس از انتشار قابل احترام است، اما جای اصلاح یک بیانیه جمعی را نمیگیرد. وقتی نام چندین فعال سیاسی پای یک نوشته قرار دارد، مسئولیت محتوای آن نیز جمعی است. اگر اعتقاد دارید محکومیت فحاشی باید شامل همه جریانها باشد، چرا این اصل به همان صراحت در بیانیه شما نوشته نشده است؟
با احترام
منوچهر:
منوچهر:
به نظرم هر ایرانی قبل از هر چیزی باید تکلیفش را با خودش روشن کند و بین دمکراسی و سهیم شدن در سرنوشت خودش و تن دادن به تصمیم دیگران و دیکتاتوری یکی را انتخاب کند. انتخاب من دمکراسی است. با توجه به هدف و انتخابی که دارم، اگر قرار است برای رهبر یا سمبل یا نماینده یا پیشگام دوران گذار یکی را انتخاب کنم، نه فقط بین گزینه های موجود بلکه بین حدود صد میلیون ایرانی، رضا پهلوی جزء آخرین گزینه های من و یکی از ناامن ترین و خطرناک ترین انتخاب های ممکن است. این تصمیم را به خاطر پیشینه خانوادگی او و موضعش نسبت به رفتار پدرش و عملکردش در این چهل سال و خصوصآ چند سال اخیر و رفتارش در جنبش زن زندگی آزادی و به هم زدن گروه جورج تاون و موضعش نسبت به جمهوری اسلامی و حمله به ایران و خصوصآ برنامه مطرح شده اش در دفترچه گذار، بهترین تصمیم ممکن میدانم.
.
.
جناب آقای محسن کردی گرامی، با نگرانی شما موافقم. در شرایط حساس کنونی، نباید اختلافات و فحاشیهای فضای مجازی جای مسائل اساسی کشور را بگیرد. پرسش من نیز از دوستان جمهوریخواه این است که چرا در بیانیه خود فقط توهینهای برخی پادشاهیخواهان را برجسته کردهاند، در حالی که توهین به شاهزاده رضا پهلوی و مشروطهخواهان نیز در همین فضای مجازی وجود دارد؟
البته من با تحقیر افراد به دلیل سنوسال یا اختلاف عقیده موافق نیستم. معیار احترام باید برای همه یکسان باشد.
موضوع مهمتر این است که وقتی برنامه دوران گذار و تیم اجرایی شاهزاده معرفی شده، پیشنهاد شوراها و کنگرههای دیگر چه خلأ مشخصی را پر میکند؟ اگر ایرادی در برنامه هست، بهتر است دقیقاً مطرح شود تا بتوان آن را بررسی و اصلاح کرد.
.
.
جناب آقای فرامرز حیدریان گرامی، اما تصور میکنم میان رهبری دوران گذار و جایگاه پادشاه در یک نظام مشروطه مستقر تفاوت اساسی وجود دارد. هیچکس از منجیپرستی یا حکومت فردی سخن نگفته است. موضوع، رهبری مشخص با برنامه، تیم اجرایی و مسئولیت پاسخگو در شرایط بحرانی است.
شما از نمایندگان واقعی گرایشها و اقوام سخن میگویید. پرسش من این است که پیش از انتخابات آزاد، چه کسانی به این افراد اختیار نمایندگی از آذریها، کردها و دیگر شهروندان را دادهاند؟ سازوکار مشروعیت آنان چیست؟
از سوی دیگر، آیا برنامه دوران گذار شاهزاده و پروژه شکوفایی ایران را بررسی کردهاید؟ اگر نقصی در آن میبینید، دقیقاً کجاست و چه راهکاری پیشنهاد میکنید؟ تشکیل نهادهای تازه بدون روشن کردن رابطه آنها با ساختار موجود، خود نیازمند توضیح و توجیه است.
.
.
جناب آقای کیانوش توکلی گرامی، از توضیحات شما سپاسگزارم. میپذیرم که مقاله آقای محققی ارتباط مستقیمی با تدوین بیانیه شما نداشته و از شما و دیگر دوستان پوزش میخواهم. اما دلیل ارتباط دادن این دو نوشته، تفاوتی بود که میان حمایت آقای محققی از رهبری شاهزاده و پیشنهاد ایشان برای تشکیل شورایی با اختیارات تصمیمگیری مشاهده کردم. این پرسش همچنان درباره دیدگاه شخصی ایشان باقی است.
اما جناب توکلی، شما بهعنوان مدیر ایرانگلوبال بهتر از بسیاری از ما شاهد توهینها و حملات لفظی مخالفان پهلوی هستید. چرا در بیانیهای با هدف همبستگی، فقط به رفتار ناپسند برخی پادشاهیخواهان اشاره شده است؟ آیا این برخورد یکطرفه، ناخواسته تصویری نامتوازن از مشروطهخواهان ایجاد نمیکند؟ خوشحالم که خود شما نیز این ضعف را پذیرفتهاید.
پرسش دیگرم این است که وقتی برنامه دوران گذار شاهزاده و تیم کارشناسی ایشان معرفی شده، پیشنهاددهندگان شوراها و کنگرههای تازه دقیقاً چه کمبودی در آن دیدهاند؟ اگر ایرادی وجود دارد، باید مشخص و مستدل مطرح شود. به باور من، حمایت از رهبری دوران گذار زمانی معنای عملی پیدا میکند که حدود اختیارات، مسئولیتها و رابطه ساختارهای پیشنهادی با برنامه موجود نیز روشن باشد.
.
.
جناب آقای کوروش گلنام گرامی، از شما سپاسگزارم. حق با شماست که مقاله شخصی آقای محققی را نباید به دیگر امضاکنندگان نسبت داد. اگر برداشت من چنین تصوری ایجاد کرده، صمیمانه پوزش میخواهم. البته تناقضی که میان امضای ایشان و پیشنهاد شورای تصمیمگیرنده مشاهده کردم،
اما جناب گلنام، شما که نویسنده اولیه بیانیه هستید، چرا در محکومیت فحاشیها تنها به برخی هواداران پادشاهی اشاره کردهاید؟ مگر توهینهای مخالفان پهلوی را در فضای مجازی مشاهده نمیکنید؟ چرا در بیانیهای برای همبستگی، این رفتار از هر دو طرف محکوم نشده است؟
از طرف دیگر، شما در بیانیه به برنامه و تیم اجرایی شاهزاده اشاره کردهاید. پس پرسش من این است که آیا حمایت از رهبری ایشان به معنای پذیرش نقش اجرایی و هدایت سیاسی در دوران گذار است یا صرفاً حمایت نمادین؟ روشن شدن این موضوع به رفع سوءتفاهمها کمک میکند.
دست از فحاشان بردارید
دست از فحاشان بردارید
فردا روز که دور از جناب آخوندها همچنان 40 سال دیگر حکومت دارند می کنند، وقتی آیندگان میپرسند چرا در آن مقطع همکاری و پشتیبانی صورت نگرفت خواهند گفت مشکل بزرگ فحش بود. چندتا اراذل به اینها فحش میدادند و یکی روی قبر یکی شاشید. همین! نه تروری، نه ترسی، نه مصادره اموالی! همین شد که اینها سرد شدند و پس از دو دهه که از فحاشان انتقاد کردند و وقت همه را گرفتند آخرش کشیدند کنار. بهانه بهتر از این پیدا نمیشه.
آقایان: بالا برید پایین بیایید این فحاشان نه تنها امروز که فردا روز در ایران دمکرات حضور خواهند داشت و اتفاقا راحت تر به شماها خواند تاخت و هیچ کاری از شماها بر نمی آید. و این نه در ایران پادشاهی که در همان جمهوری تان رخ خواهد داد. شما هیچ کس را به جرم فحاشی نمیتوانید نه از فعالیت سیاسی باز دارید و منع کنید چون مخالف قانوانین یک کشور دمکرات است و نه از حضور در پارلمان. چرا سیاست نمی فهمید شماها؟ خجالت آور است این همه به فحاشان پرداختن. داره به کشور حمله میشه: خب نظر شما در مورد حمله آمریکا چیست؟
جمهوریخواه ما: چرا سلطنت طلبا به ما فحش میدن؟
خبرنگار: کشورتان غارت شده میلیاردها پول قبلا خارج شده و امروز هم در حال خروج است نظرتان چیست؟
رفیق ما: باز دیروز رفتن رو قبر ساعدی شاشیدن.. آخه آدم این درد رو به کی بگه؟ این بی احترامی به نویسنده کشورمون..
خبرنگار: در این لحظه من این رفیق جمهوریخواه را ملاحظه می کنم که داره خودشو به قبر ساعتی میماله، ماچ میکنه میگه ببخش این نفهم ها رو که به تو توهین کردند.. و به این ترتیب جمهوری اسلامی به عمرش ادامه داد.
واقعا سیاست نمی فهمید شماها! یک سری آدم های ساده لوح. مهم نیست چقدر کتاب خواندی مهم این است که چقدر سیاست میدانی. یک ساده لوح بیشترین کتابها را خوانده باشد و استاد دانشگاه باشد بازهم ساده لوح است و میرود جلوی خمینی دو زانوی ادب مثل سگ حسن دله با دهن باز و چشمای گشاد به دهان او چشم دوخته که بگوید:
این مردکه میگه که میخواد از چیز آفتاب چیز بگیره.. تو حتا چراغ نفتی را نمیتوانی روشن کنی.
واقعا حیف وقت که کسی بخواهد برای شماها بگذارد. آقا.. اکر کسی نخواد شماها همراهی کنید چه کسی را ببیند؟ شماها بار خاطر هستید بجای یار شاطر. قضیه خیلی ساده است: یک رهبر و همه تصمیمات متعلق به او و تیمش است. شماها 20 سال او خارج کشور که رضاپهلوی در کار نبود مگر کم تو سر و کله هم زدید؟ مگر کم یکدیگر را رسوا کردید؟ جوانی تان را بباد دادید حالا در پیری که کم کم وقت پوشک بستن تان شده میخواهید پیر دیر شوید. آقا.. اگر سن و سالت از دهه 50 گذشته دیگه مثل کامپیوترهای قدیمی قابل استفاده نیستی و افکارت هم قابل استفاده نیست. بنشین لب جوی و گذر عمر را بنگر که تیم اطراف شاهزاده چقدر محشر کار کرده که ظرف دوسال میلیون ها آدم رو به صحنه کشیده که شماها هرگز بجز اعضای سازمان های تان از مردم عادی نتوانستید کسی را به خیابان بکشید حتا همان سال های 60. هنر تان این بود که هیچ کاری برای آزادی پوشش زنان نکنید و بگویید حالا وقتش نیست. اینم سیاست تان. آخر شماها با کدام کارنامه خود را شایسته حتا مشورت دادن به شاهزاده میدانید. جمع کنید آقا.. بس کنید!!! بس کنید!!!
دست از فحاشان بردارید
دست از فحاشان بردارید
فردا روز که دور از جناب آخوندها همچنان 40 سال دیگر حکومت دارند می کنند، وقتی آیندگان میپرسند چرا در آن مقطع همکاری و پشتیبانی صورت نگرفت خواهند گفت مشکل بزرگ فحش بود. چندتا اراذل به اینها فحش میدادند و یکی روی قبر یکی شاشید. همین! نه تروری، نه ترسی، نه مصادره اموالی! همین شد که اینها سرد شدند و پس از دو دهه که از فحاشان انتقاد کردند و وقت همه را گرفتند آخرش کشیدند کنار. بهانه بهتر از این پیدا نمیشه.
آقایان: بالا برید پایین بیایید این فحاشان نه تنها امروز که فردا روز در ایران دمکرات حضور خواهند داشت و اتفاقا راحت تر به شماها خواند تاخت و هیچ کاری از شماها بر نمی آید. و این نه در ایران پادشاهی که در همان جمهوری تان رخ خواهد داد. شما هیچ کس را به جرم فحاشی نمیتوانید نه از فعالیت سیاسی باز دارید و منع کنید چون مخالف قانوانین یک کشور دمکرات است و نه از حضور در پارلمان. چرا سیاست نمی فهمید شماها؟ خجالت آور است این همه به فحاشان پرداختن. داره به کشور حمله میشه: خب نظر شما در مورد حمله آمریکا چیست؟
جمهوریخواه ما: چرا سلطنت طلبا به ما فحش میدن؟
خبرنگار: کشورتان غارت شده میلیاردها پول قبلا خارج شده و امروز هم در حال خروج است نظرتان چیست؟
رفیق ما: باز دیروز رفتن رو قبر ساعدی شاشیدن.. آخه آدم این درد رو به کی بگه؟ این بی احترامی به نویسنده کشورمون..
خبرنگار: در این لحظه من این رفیق جمهوریخواه را ملاحظه می کنم که داره خودشو به قبر ساعتی میماله، ماچ میکنه میگه ببخش این نفهم ها رو که به تو توهین کردند.. و به این ترتیب جمهوری اسلامی به عمرش ادامه داد.
واقعا سیاست نمی فهمید شماها! یک سری آدم های ساده لوح. مهم نیست چقدر کتاب خواندی مهم این است که چقدر سیاست میدانی. یک ساده لوح بیشترین کتابها را خوانده باشد و استاد دانشگاه باشد بازهم ساده لوح است و میرود جلوی خمینی دو زانوی ادب مثل سگ حسن دله با دهن باز و چشمای گشاد به دهان او چشم دوخته که بگوید:
این مردکه میگه که میخواد از چیز آفتاب چیز بگیره.. تو حتا چراغ نفتی را نمیتوانی روشن کنی.
واقعا حیف وقت که کسی بخواهد برای شماها بگذارد. آقا.. اکر کسی نخواد شماها همراهی کنید چه کسی را ببیند؟ شماها بار خاطر هستید بجای یار شاطر. قضیه خیلی ساده است: یک رهبر و همه تصمیمات متعلق به او و تیمش است. شماها 20 سال او خارج کشور که رضاپهلوی در کار نبود مگر کم تو سر و کله هم زدید؟ مگر کم یکدیگر را رسوا کردید؟ جوانی تان را بباد دادید حالا در پیری که کم کم وقت پوشک بستن تان شده میخواهید پیر دیر شوید. آقا.. اگر سن و سالت از دهه 50 گذشته دیگه مثل کامپیوترهای قدیمی قابل استفاده نیستی و افکارت هم قابل استفاده نیست. بنشین لب جوی و گذر عمر را بنگر که تیم اطراف شاهزاده چقدر محشر کار کرده که ظرف دوسال میلیون ها آدم رو به صحنه کشیده که شماها هرگز بجز اعضای سازمان های تان از مردم عادی نتوانستید کسی را به خیابان بکشید حتا همان سال های 60. هنر تان این بود که هیچ کاری برای آزادی پوشش زنان نکنید و بگویید حالا وقتش نیست. اینم سیاست تان. آخر شماها با کدام کارنامه خود را شایسته حتا مشورت دادن به شاهزاده میدانید. جمع کنید آقا.. بس کنید!!! بس کنید!!!
بازاندیشی در مفهوم رهبری شاهزاده؛ از منطق منجیگرایی تا خرد جمعی
درود دبر آقای آذری گرامی،
تحشیه ای دم دست برای فراتر و عمیقتر و ریشه ای تر اندیشیدن.
مایلم سوءتفاهمی را روشن کنم و تا آنجا که ممکن است، زمینه رفع آن را فراهم آورم. حقیقت این است که مسئله رهبری شاهزاده را نباید در چارچوب همان الگوی آشنای منجیگرایی فهمید؛ یعنی الگویی که در آن، یک فرد در جایگاه نجات دهنده مینشیند، ارادهاش به جای اراده جمعی مینشیند و سرنوشت یک ملّت، خواه ناخواه، به تواناییها، تصمیمها و حتّا محدودیّتهای یک شخص گره میخورد. چنین برداشتی از رهبری، نه فقط خلط مبحث؛ بلکه بازتولید همان ذهنیّتی است که بارها در تاریخ ما زمینهساز فاجعه شده است. اگر قرار باشد از تجربههای تلخ گذشته چیزی آموخته باشیم، نخستین درس آن است که دیگر نباید رهایی یک ملّت را در ظهور یک منجی جست و جو کنیم؛ خواه این منجی در هیئت خمینی ظاهر شود، خواه در سیمای موسی و عیسی، یا در صورتبندیهای دیگری که انسان خسته و درمانده، از سر نیاز به امید و رهایی، در ذهن خود میسازد.
مسئله اصلی این نیست که شاهزاده تا چه اندازه میتواند به تنهایی ایران را نجات دهد؛ بلکه مسئله این است که در همپیمانی با دیگر نیروها و گرایشهای سیاسی و اجتماعی، چه نقشی میتواند در سامان دادن به یک پروسه گذار ایفا کند. به گمان من، این نقش باید از همان منطقی پیروی کند که برای نهاد پادشاهی در یک نظام دموکراتیک و مشروطه در نظر گرفته میشود: نقشی نمادین، هماهنگکننده و وحدت بخش، نه جایگاهی برای تصمیمگیری یکجانبه و اعمال اراده شخصی بر سرنوشت کشور. پادشاهی، در چنین برداشتی، نه تجسّم اراده مطلق یک فرد؛ بلکه نماد استمرار تاریخی و فرهنگی و وحدت سیاسی یک ملّت است. نمادی که میتواند در فراز و فرود اختلافات، فراتر از رقابتهای روزمره سیاسی بایستد، بی آنکه خود را صاحب انحصاری حقیقت یا مفسّر یگانه منافع ملّی بداند. به همین دلیل، نقش شاهزاده در پروسه گذار را میتوان در مقام کاتالیزور، تسهیلگر، هماهنگ کننده و مدیر ارتباط میان نیروهای گوناگون تعریف کرد؛ یعنی نقشی که ارزش آن نه در تصاحب قدرت؛ بلکه در فراهم آوردن امکان همکاری میان کسانی است که با وجود تفاوت در نگرش، منافع و آرمانهای سیاسی، بر سر ضرورت عبور از وضع موجود و استقرار نظمی آزاد و دموکراتیک توافق دارند.
تصمیمگیری، اماّ، باید در اختیار نمایندگان واقعی گرایشهای متنوّع جامعه ایران باشد؛ یعین نمایندگانی که از دل ساز و کارهای آزاد، شفّاف و مشروع/لژیتیم/معتبر/به حقّ برمیخیزند و بتوانند تکثّر سیاسی، آداب و رسومی، قومی، اجتماعی و فکری این سرزمین را بازتاب دهند. ایران، ملک شخصی هیچ فردی نیست. نه کسی میتواند به اتکای تبار خود مدّعی حقّ انحصاری تعیین سرنوشت آن شود و نه هیچ گرایش سیاسی، هر چقدر هم که خود را به حقّ بداند، مجاز است صدای دیگران را به نام نجات کشور خاموش کند. مشروعیّت/لژیتییماتسیون/فرّ سیاسی از اراده آزاد شهروندان سرچشمه میگیرد، نه از محبوبیّت/کاریزمای اشخاص، نه از تقدّسبخشی به رهبران و نه از انتساب تاریخی یا خانوادگی آنان.
از این نظر، ما نباید انتظاری ناممکن از شاهزاده داشته باشیم. انتظاری که انجام آن نه در توان یک فرد است و نه اساسا باید بر دوش او گذاشته شود. مقصودم نفی مسئولیّت یا کم اهمیّت شمردن نقش او نیست؛ بلکه سخن بر سر تفکیک مسئولیّتها و پرهیز از شخصیکردن سرنوشت یک ملّت است. هیچ انسانی، هر چقدر باهوش، خیرخواه، محبوب یا برخوردار از سرمایه نمادین باشد، نمیتواند به تنهایی جایگزین نهادهای کارآمد، قانون عادلانه، کارشناسی مستقل، نمایندگی سیاسی و مشارکت آگاهانه شهروندان شود. جامعهای که همه امید خود را به یک نفر میبندد، پیش از آنکه قدرت را به او واگذار کند، بخشی از قدرت داوری و مسئولیّت پذیری خود را از دست داده است. برای فهم این نکته، میتوان به تجربه برخی پادشاهیهای مشروطه، از جمله ژاپن، نگریست؛ جایی که امپراتور، در چارچوب قانون اساسی، نماد دولت و وحدت مردم است، نه زمامدار امور اجرایی کشور. البته ژاپنیها نیز، مانند هر جامعه دیگری، نسبت به جایگاه امپراتور برداشتها و احساسات متفاوتی دارند، امّا اداره روزمره کشور بر عهده دولت، نخست وزیر، وزیران، نهادهای منتخب و دستگاههای مسئول است و سرنوشت سیاسی جامعه نیز باید در چارچوب ساز و کارهای قانونی و مشارکت شهروندان رقم بخورد. اهمیّت این الگو در آن نیست که مقام نمادین را بی ارزش یا صرفا تزئینی بدانیم؛ بلکه اهمیّتش در این است که میان نماد وحدت و مرکز اعمال قدرت اجرایی تمایز میگذارد.
شاهزاده نیز، اگر در پروسه ای آزاد و دموکراتیک، مردم ایران چنین جایگاهی را برای او برگزینند، میتواند در همین چارچوب ایفای نقش کند: حضوری نمادین، محدود به قانون، عاری از ادّعای حاکمیّت شخصی و متکی بر احترام به اراده عمومی. در چنین صورتی، حتّا میتوان برای این جایگاه، کاخی در سعدآباد یا مکانی دیگر در نظر گرفت؛ یعنی فضایی که بیش از آنکه مرکز فرمانروایی باشد، محل انجام وظایف رسمی، برگزاری مراسم ملّی و پاسداشت برخی جلوههای میراث تاریخی کشور باشد. اگر قرار است این مقام از تشریفات و امتیازاتی برخوردار باشد، این امتیازات نیز باید در چارچوب قانون، متناسب با شأن آن و در برابر افکار عمومی پاسخگو تعریف شوند؛ نه آنکه به امتیازی موروثی و مصون از نظارت تبدیل شوند.
شاهزاده میتواند در مناسبتهای مهم ملّی حضور یابد، سخن بگوید، امید بیافریند و مردم را به همبستگی، مدارا و مسئولیّت پذیری فراخواند. ضرورتی ندارد که شخصا نویسنده تمام سخنرانیهایش باشد همانگونه که در نهادهای رسمی بسیاری از کشورها، متن سخنان مقامات با همکاری مشاوران و کارشناسان تهیه میشود. آنچه اهمیّت دارد، نه نویسندگی شخصی او؛ بلکه صداقت در بیان، فهم محتوای سخن و پایبندی واقعی به اصولی است که بر زبان میآورد. اگر متنی برای او نوشته میشود، باید آن را بفهمد، با مضمونش موافق باشد و بتواند مسئولیّت اخلاقی و سیاسی سخنانش را بپذیرد. حتّا اگر آن را از روی نوشته بخواند، هیچ اشکالی ندارد؛ زیرا ارزش یک مقام نمادین را نباید با قدرت بداههگویی، مهارت خطابه یا توانایی حفظکردن متن سنجید. مسئله این است که آیا حضور او به تقویت اعتماد عمومی و همبستگی ملی یاری میرساند یا نه.
در این میان، حتّا شوخی با تشریفات و جزئیات زندگی درباری نیز میتواند یادآور نکتهای جدّی باشد: اگر قرار است که پادشاهی در ایران آینده معنایی داشته باشد، نباید به بازسازی شکوه ظاهری دربار و بازگشت به مناسباتی فروکاسته شود که در آن، فاصله میان حاکمان و مردم به یک اصل نانوشته تبدیل میشود. کاخ، عنوان، مراسم و تشریفات، در بهترین حالت، حاشیهاند. متن اصلی، زندگی مردم است. هیچ کاخی، هر چقدر با شکوه، نمیتواند جای مدرسهای آباد، دادگاهی مستقل، اقتصادی کارآمد، شهروندی برخوردار از حقوق برابر و جامعهای آزاد را بگیرد. اگر قرار باشد که در کنار یک نهاد نمادین، مردم با فقر، تبعیض، فساد و بی عدالتی دست و پنجه نرم کنند، آن نهاد هر چقدر هم که آراسته و تاریخی باشد، از انجام وظیفه اخلاقی و سیاسی خود بازمانده است.
بار اصلی کشورداری باید بر دوش نهادهای منتخب، دولت پاسخگو، وزیران متخصّص، دستگاه قضایی مستقل، نمایندگان واقعی مردم و در نهایت، شهروندانی باشد که خود را نه عمله جات حکومت و عوام کاالانعام؛ بلکه صاحبان حقّ و مسئولان سرنوشت خویش میدانند. این همان نقطهای است که تفاوت میان یک جامعه شهروندمدار و جامعهای منجیمحور آشکار میشود: در جامعه نخست، هیچ فردی جایگزین ملت نمیشود؛ در جامعه دوم، ملت به تماشاگر سرنوشت خود بدل میشود و چشم به تصمیمها و اراده کسی میدوزد که قرار است به جای همه بیندیشد و برای همه تصمیم بگیرد.
به همین دلیل، اگر شاهزاده و خانوادهاش در جایگاهی نمادین زندگی کنند و وظایف تعریف شده خود را در چارچوب قانون انجام دهند، اصل مسئله نیز همین است؛ نه اینکه چه کاخی در اختیارشان باشد، چه عنوانی داشته باشند یا تا چه اندازه در مراسم رسمی مورد احترام قرار گیرند. اصل این است که هیچکس، حتیّامحبوبترین چهره سیاسی کشور، نباید فراتر از قانون قرار گیرد و هیچ جایگاهی نباید آنقدر مقدس شمرده شود که نقد آن به تابو تبدیل شود. احترام در یک جامعه آزاد، با اطاعت کورکورانه تفاوت دارد همانگونه که همبستگی ملی با یکساناندیشی و وحدت با حذف تفاوتها یکی نیست. شاید مهمترین درسی که باید از تاریخ خود بگیریم، همین باشد: نجات یک ملّت در گرو یافتن فردی نیست که به جای آن بیندیشد، تصمیم بگیرد و مسئولیّت همهچیز را بر دوش بکشد؛ بلکه نجات واقعی زمانی آغاز میشود که مردم، نهادها و نمایندگانشان بتوانند خودشان مسئولانه بیندیشند، آزادانه تصمیم بگیرند و در برابر پیامدهای انتخابهایشان پاسخگو باشند.
اگر شاهزاده بتواند به تحقّق چنین وضعی کمک کند، نقش او معنادار و ارزشمند خواهد بود؛ نه به این دلیل که سرنوشت ایران به او سپرده شده است؛ بلکه دقیقا به این دلیل که به ساختن نظمی یاری رسانده است که در آن، سرنوشت ایران دیگر به هیچ فردی سپرده نمیشود. این، به گمان من، معنای عمیقتر رهبری در دوران گذار است: نه ایستادن در جایگاه کسی که همه باید از او فرمان ببرند؛ بلکه کمک به پدید آمدن نظمی که در آن، هیچکس ناگزیر نباشد برای برخورداری از آزادی و کرامت انسانی، چشم به اراده یک فرد بدوزد. چنین نظمی، اگر روزی در ایران پا بگیرد، نه با عظمت یک شخص؛ بلکه با بلوغ سیاسی یک ملّت سنجیده خواهد شد؛ یعنی ملتی که سرانجام دریافته است آزادی را نمیتوان از کسی به امانت گرفت، عدالت را نمیتوان به کسی تفویض کرد و مسئولیّت ساختن آینده را نمیتوان برای همیشه بر دوش دیگری گذاشت.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان
آقای ارشان آذری گرامی ؛۱-…
۱-…
آقای ارشان آذری گرامی ؛
۱- واقعیت این است که «بیانیه گروهی از جمهوریخواهان درباره حمایت از رهبری شاهزاده رضا پهلوی در دوران گذار» مطلقا هیج ربطی به مقاله اخیر آقای محققی نداشت ،۲- راست این است که آقای گلنام متن اولیه را نوشت و من ، ابوالفضل محققی ودیگران ان را امضا کردیم . ۳- باور می کنید ، هنوز مقاله محققی را نخوانده ام، چه برسد که در تدوین ان نقشی داشته باشیم۴- این بیانیه فقط و فقط قصد حمایت از شاهزاده رضا پهلوی را بعنوان رهبر دوران گذار را داشت ۵- ضعف بیانیه این بود که می باید به فحاشی های پهلوی ستیزان هم اشاره ای می کرد
کوروش گلنام:
آقای ارشان آذری
سپاس از توجه شما و وقتی که گذاشتهاید ولی هممیهن گرامی شما اندکی شتاب کردهاید.
نخست شما روشن کنید مقاله تازه آقای محققی چه پیوندی با بیانیه ما دارد؟ ما در نوشتن مقاله تازه ایشان نه کمترین دخالتی داشته و نه حتا از وجود آن تا پیش از انتشار خبری داشته و یا مورد مشورت قرار گرفتهایم. ایشان به شکل فردی در کار و تحلیل خود آزاد است و دیدگاه هایی را بیان داشتهاند و مسئول آن دیدگاهها در آن نوشته هم خود ایشان هستند. چون نام ایشان در میان امضاکنندگان بیانیه هستباید ما را نیز مورد انتقاد و شماتت قرار دهید؟ من از دید خودم میگویمکه به انچه در آن بیانیه آمده است باور داشته و دارم .
از دید من این روش درستی نیست کهبدون بررسی دیگرانی را که نقشی در نوشتن مقاله آقای محققی نداشته آندموردانتقاد قرار داده و حتا متهم که به شعار دادن بی پشتوانه نمود. امیدوارمدر آینده در برخوردها دقت بیشتری بکار ببرید.
به امید آزادی ایران
کوروش گلنام