از آقای محمود موسی دوست برای توجه به نقد من و صرف وقت برای پاسخگویی به آن، و از ایرانگلوبال برای فراهم کردن بستری برای گفتوگو و تبادل آزادانه دیدگاهها و اندیشههای متفاوت سپاسگزارم. گفتوگو درباره نسبت میان هویت سیاسی یک رسانه، ادعای تکثرگرایی و عملکرد واقعی آن، بهخودیخود ارزشمند است؛ بهویژه اگر بهجای نسبت دادن انگیزه به یکدیگر، بر بررسی استدلالها و شواهد متمرکز بمانیم.
حمایت از رضا پهلوی لزوما به معنای سلطنتطلبی نیست
به نظرم پاسخ آقای موسی دوست، با وجود نکات قابل تأملی که در آن مطرح شده، از پرسش اصلی نقد من فاصله میگیرد. بخش مهمی از پاسخ ایشان به توضیح این موضوع اختصاص دارد که چرا بازتاب بیشتر دیدگاههای حامی رضا پهلوی میتواند توجیهپذیر باشد. اما بحث بر سر موجه بودن انتشار مطالب یک جریان سیاسی با بررسی این مسئله که آیا عملکرد یک رسانه در عمل متوازن، شفاف و مستقل است، یکسان نیست.
پرسش من این نیست که چرا ایرانگلوبال مطالبی درباره رضا پهلوی منتشر میکند یا آیا حمایت از او با جمهوریخواهی ناسازگار است. آقای موسی دوست بهدرستی یادآوری میکنند که حمایت از نقش سیاسی رضا پهلوی در دوران گذار، لزوماً به معنای حمایت از نظام پادشاهی نیست و یک جمهوریخواه نیز میتواند از مشارکت او در روند گذار حمایت کند. من هم هرگز ادعا نکردهام که صرف حمایت از رضا پهلوی، کسی را سلطنتطلب میکند.
اما میان حمایت از حق مشارکت یک شخصیت سیاسی در فرایند گذار و پذیرفتن او بهعنوان محور ازپیشتعیینشده این فرایند تفاوت وجود دارد. اولی با تکثر سیاسی سازگار است؛ دومی دستکم به توضیح بیشتری درباره مبنای مشروعیت، حدود اختیارات و نسبت آن با دیگر نیروهای سیاسی نیاز دارد. اعلام اینکه شکل نظام آینده به رأی آزاد مردم واگذار خواهد شد، بهتنهایی روشن نمیکند که نقش آن شخصیت پیش از رأیگیری چگونه تعریف میشود و چه تضمینهایی برای حفظ رقابت آزاد و برابر وجود دارد.
بنابراین، مسئله نه حق سیاسی رضا پهلوی و نه حق دیگران برای حمایت از اوست. پرسش این است که آیا برجسته کردن یک فرد و جریان سیاسی، بدون روشن بودن مبانی و حدود این جایگاه، با تکثرگرایی مورد ادعای یک رسانه سازگار است یا نه.
تفاوت وزن اجتماعی جریانها پاسخ پرسش من نیست
آقای موسی دوست همچنین استدلال میکنند که جریانهای سیاسی از وزن اجتماعی یکسانی برخوردار نیستند و نمیتوان انتظار داشت همه آنها به یک اندازه در رسانه بازتاب پیدا کنند. با این گزاره موافقم. تکثرگرایی به معنای تقسیم مساوی فضای رسانهای میان همه افراد و گروهها نیست و هیچ رسانهای نیز موظف نیست برای همه جریانها تعداد یکسانی مقاله منتشر کند یا به همه موضوعات اهمیت برابر بدهد.
اما از این اصل نمیتوان نتیجه گرفت که بازتاب بیشتر یک جریان الزاماً متناسب با وزن اجتماعی آن است. پرسش اینجاست که این وزن چگونه سنجیده میشود: بر اساس نظرسنجیهای معتبر، میزان حمایت عمومی و مشارکت سیاسی، یا صرفاً میزان حضور یک جریان در رسانهها و شبکههای اجتماعی؟ این معیارها لزوماً نتایج یکسانی ندارند.
اگر میزان بازتاب رسانهای یک جریان سیاسی را نشانه وزن اجتماعی آن بدانیم و سپس همین وزن اجتماعی را دلیلی برای بازتاب بیشتر آن قرار دهیم، در واقع چیزی را با استناد به خودش توجیه کردهایم. رسانه صرفاً بازتابدهنده واقعیت سیاسی نیست؛ با تکرار و برجسته کردن برخی دیدگاهها، میتواند بر تصور عمومی از اهمیت و میزان نفوذ آنها نیز تأثیر بگذارد.
البته منظورم این نیست که هرگونه بازتاب بیشتر، الزاماً حاصل جانبداری است. حرفم این است که برای توجیه تفاوت در میزان انتشار مطالب، به معیارهایی مستقل از خود میزان بازتاب رسانهای نیاز داریم.
ضعف احتمالی مخالفان رضا پهلوی چه ربطی به عملکرد ایرانگلوبال دارد؟
در بخش دیگری از پاسخ، آقای موسی دوست به این نکته اشاره میکنند که برخی از مخالفان رضا پهلوی، بهجای ارائه برنامهای روشن برای گذار، بخش چشمگیری از توان خود را صرف مخالفت با او میکنند. از نظر ایشان، نمیتوان انتظار داشت جریانهایی که محتوای ایجابی کافی تولید نمیکنند، بازتاب رسانهای بیشتری داشته باشند.
این استدلال، حتی اگر درباره برخی گروهها درست باشد، پاسخ مستقیمی به نقد من نیست. نخست باید روشن شود که منظور کدام جریانهاست و این داوری بر چه شواهدی استوار است. آیا برنامههای سیاسی، پیشنهادهای مربوط به دوران گذار، بیانیهها و نقدهای مستدل آنها نیز بررسی شدهاند، یا مخالفت با رضا پهلوی بهخودیخود نشانه فقدان برنامه تلقی شده است؟
مهمتر اینکه حتی اگر برخی مخالفان او فاقد برنامهای منسجم باشند، این امر بهخودیخود چیزی درباره کیفیت عملکرد ایرانگلوبال ثابت نمیکند. ضعف احتمالی یک جریان سیاسی، معیار مناسبی برای سنجش بیطرفی یا تکثرگرایی یک رسانه نیست. اگر برخورداری از برنامه سیاسی روشن معیار انتشار است، این معیار باید درباره همه جریانها، از جمله حامیان رضا پهلوی، بهطور یکسان اعمال شود. اگر هم معیار، اهمیت یک دیدگاه در تحولات سیاسی است، باید مبنای این اهمیت روشن باشد.
در غیر این صورت، بحث از نقد عملکرد رسانه به ارزیابی مخالفان یک جریان سیاسی منحرف میشود. من درباره توانایی یا ناتوانی این مخالفان داوری نکردهام؛ پرسشم درباره معیارهای انتخاب و برجستهسازی مطالب در ایرانگلوبال است.
قیاس با لهستان و چکسلواکی حل مسئله نیست
آقای موسی دوست برای توضیح نقش شخصیتهای شناختهشده در دوران گذار، به تجربه لهستان و چکسلواکی نیز اشاره میکنند. اصل اینکه یک شخصیت سیاسی شناختهشده میتواند در گرد هم آوردن نیروهای مختلف نقش مؤثری داشته باشد، محل مناقشه نیست. اما از وجود چنین تجربههایی نمیتوان نتیجه گرفت که هر شخصیت شناختهشدهای باید محور گذار قرار گیرد یا هر الگویی از رهبری سیاسی را میتوان با ارجاع به این تجربهها توجیه کرد.
برای چنین مقایسهای باید روشن شود که شرایط تاریخی و سیاسی چه شباهتهایی دارند، جایگاه آن شخصیتها چگونه تعریف شده بود و چه سازوکارهایی برای تضمین مشارکت نیروهای دیگر و پاسخگویی وجود داشت. مهمتر از همه، باید میان نقش تسهیلکننده یک شخصیت در ایجاد همکاری میان نیروهای مستقل و تبدیل شدن او به محور مورد انتظار همه نیروها تفاوت گذاشت. اولی میتواند در خدمت تکثر باشد؛ دومی، اگر با سازوکارهای روشن و توافق آزادانه همراه نباشد، ممکن است خود به مسئلهای برای تکثر سیاسی تبدیل شود.
ارجاع کلی به تجربه کشورهای دیگر، بدون روشن کردن این تفاوتها، بیش از آنکه استدلالی برای اثبات نتیجه مورد نظر باشد، صرفاً تشبیهی کلی است.
آیا من با چند نمونه، جانبداری ایرانگلوبال را اثبات شده دانستهام؟
با این حال، یکی از نکات مهمی که آقای موسی دوست مطرح میکنند و با آن موافقم، ضرورت بررسی گستردهتر شواهد برای داوری درباره عملکرد یک رسانه است. برای اثبات اینکه رسانهای بهطور ساختاری به سود یک جریان سیاسی عمل میکند، باید مجموعه مطالب آن را در دورهای مشخص بررسی کرد؛ از تعداد و تواتر انتشار گرفته تا جایگاه مطالب، جهتگیری آنها و نحوه برخورد با دیدگاههای رقیب.
چند مقاله همجهت، بهتنهایی برای اثبات قطعی جانبداری ساختاری یک رسانه کافی نیستند. اما از این واقعیت نیز نمیتوان نتیجه گرفت که طرح پرسش درباره عملکرد آن رسانه بیاساس است. باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: اینکه شواهد موجود برای صدور حکمی قطعی کافی نیستند، و اینکه اساساً هیچ مسئله قابل بررسیای وجود ندارد. ممکن است گزاره نخست درست باشد، بیآنکه گزاره دوم نیز درست از آب درآید.
من با اشاره به نمونههایی از مطالب منتشرشده در ایرانگلوبال، پرسشی درباره الگوی بازتاب دیدگاههای سیاسی مطرح کردهام؛ نه اینکه مدعی باشم با چند نمونه، جانبداری ساختاری این رسانه را بهطور قطعی اثبات کردهام. طرح یک پرسش انتقادی با صدور حکم قطعی یکسان نیست. اگر استدلال آقای موسی دوست این است که داوری درباره عملکرد ایرانگلوبال به بررسی جامعتری نیاز دارد، با این ضرورت مخالفتی ندارم. چنین بررسیای میتواند به روشن شدن موضوع کمک کند؛ اما ضرورت بررسی بیشتر، دلیلی برای کنار گذاشتن نقد اولیه نیست، بلکه راهی برای دقیقتر و مستندتر کردن آن است.
آیا برای نقد عملکرد یک رسانه باید نیت گردانندگان را اثبات کرد؟
همچنین آقای موسی دوست میان بازتاب یک موضوع مهم و پرگفتوگو و تلاش آگاهانه برای تقویت یک جریان سیاسی تفاوت میگذارند. این تمایز مهم است و من نیز قصد ندارم بدون شواهد کافی، انگیزه خاصی به گردانندگان ایرانگلوبال نسبت دهم. اما نقد عملکرد یک رسانه مستلزم اثبات نیت پنهان گردانندگان آن نیست.
ممکن است رسانهای بدون تصمیم قبلی برای حمایت از یک جریان، در نتیجه انتخابهای مکرر، ترجیحات تحریریه یا معیارهای نامتوازن انتشار، عملاً به یک دیدگاه امکان حضور و اثرگذاری بیشتری بدهد. در چنین وضعی، حتی اگر قصد جانبداری وجود نداشته باشد، نتیجه عملکرد رسانه همچنان قابل بررسی و نقد است.
از همین رو، پرسش من درباره نیت افراد نیست، بلکه درباره الگویی است که از عملکرد رسانه حاصل میشود. اگر ایرانگلوبال در عمل فرصت مناسبی برای بازتاب دیدگاههای متفاوت فراهم میکند، بررسی مستند مطالبش میتواند این موضوع را نشان دهد. اگر چنین توازنی وجود ندارد، صرف تأکید بر نیت تکثرگرایانه یا آزادی انتشار نمیتواند جای پاسخ به این مسئله را بگیرد.
سخن آخر
در نهایت، پاسخ آقای موسی دوست سه نکته قابل دفاع را مطرح میکند: حمایت از رضا پهلوی لزوماً به معنای سلطنتطلبی نیست؛ تکثر سیاسی مستلزم بازتاب برابر همه جریانها نیست؛ و اثبات جانبداری ساختاری یک رسانه به شواهد گستردهتری نیاز دارد. اما هیچیک از این گزارهها، بهتنهایی، نشان نمیدهد که عملکرد ایرانگلوبال در انتخاب و برجستهسازی مطالب سیاسی چگونه بوده و آیا معیارهای آن بهطور یکسان درباره جریانهای مختلف اعمال شدهاند.
مسئله من این نیست که آیا میتوان از رضا پهلوی حمایت کرد، آیا او میتواند در دوران گذار نقش داشته باشد یا آیا رسانهها باید همه جریانها را به یک اندازه پوشش دهند. مسئله این است که معیار انتخاب و برجستهسازی مطالب چیست، آیا این معیارها شفاف و قابل دفاعاند و آیا درباره دیدگاههای موافق و مخالف به شکلی یکسان اعمال میشوند.
اگر ایرانگلوبال به دیدگاههای حامی رضا پهلوی فضای بیشتری اختصاص میدهد، پرسش این است که این تصمیم بر چه معیارهایی استوار است. آیا این معیارها روشناند؟ آیا درباره جریانهای رقیب نیز به همان شکل اعمال میشوند؟ و آیا میتوان با شواهد مشخص نشان داد که تفاوت در میزان بازتاب، حاصل تفاوت در اهمیت و کیفیت مطالب است، نه نتیجه معیارهایی که عملاً به سود یک گرایش عمل میکنند؟
نقد یک رسانه به معنای انکار آزادی بیان آن نیست؛ همانطور که دفاع از آزادی بیان نیز به معنای مصونیت رسانه از نقد عملکردش نیست. اتفاقاً اگر تکثرگرایی ارزشی جدی است، باید بتوان درباره چگونگی تحقق آن در عمل پرسید و پاسخ مستدل خواست.
پرسش اصلی من همچنان پابرجاست: نه اینکه چه کسی حق دارد از رضا پهلوی حمایت کند، بلکه اینکه یک رسانه مدعی تکثرگرایی چگونه و بر اساس چه معیارهایی به جریانهای سیاسی مختلف مجال حضور میدهد.
پاسخ آقای موسی دوست، با وجود نکات قابل تأملی که در بر دارد، به این پرسش اصلی پاسخ نداده است.
آناهیت پرتو
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.