اسلام و خود سانسوری روشنفکران

درتاریخ معاصر افرادبرجسته ای چون میرزا آقاخان کرمانی، صادق هدایت، احمدکسروی، نادر بوده اند. اینان نسبت به خرافات ودین حاکم به انتقاد وروشنگری دست زدند واین مبارزه را در دوران تاریک جامعه ودر دل اجتماعی پرخرافه، با شهامت و جسارت مطرح ساختند.

در جامعه هنگامی از سانسور حرف زده میشود که دستگاه سیاسی (یا مذهبی) موانعی دربرابر آزادی بیان شهروند قرار میدهد ومانع از ابراز نظر میشود. تعیین قواعد محدود کننده، برقراری سیستم کنترل، تعقیب و آزار و زندانی نمودن افراد، ایجاد فضای ترس بابکار گیری ماشین تبلیغاتی از جمله ضوابط اجرای سانسور در جامعه است. البته عامل اجرای این سانسور همیشه دولت ها نیستند بلکه دستگاه های سازمانی وحزبی نیزمیتوانند مبتنی بر منافع خود بر همین شیوه عمل کرده و اعضای خود ویا افراد بیرون از ساختار خودرا به سکوت وادار کنند.

خودسانسوری و عملکرد آن نزد روشنفکر

خودسانسوری عمل شخص جهت محدود کردن ویا حذف بیان  وکردارخود میباشد. خودسانسوری یا از زاویه ترس ونگرانی است ویا از زاویه رعایت اخلاق وقواعد جزمی موجود در جامعه میباشد. این خودسانسوری که که به ساختار روانی و تربیتی تبدیل شده، فرد را وامیدارد تا ابراز نظر را محدود نموده، از شفافیت آن بکاهد ویا بطور کامل ازبیان نظرویا انجام اقدامی چشم پوشی کند. فرد از یکسو به لحاظ حفظ منافع خویش ومحدود کردن ریسک در مناسبات اجتماعی ویا تمایل به اجتناب از "اخلالگری" در بستر سیاسی و روحی ومذهبی، افکار خودرامیپوشاند و روحیه کوتاه آمدن و صرفنظر کردن ازبیان اندیشه در ذهن خود را توسعه میدهد واز سوی دیگر فرد شرایط حفظ منافع وآسودگی خودرا باعدم شجاعت فکری وفقدان صراحت و بالاخره با کرنش و فرصت طلبی فراهم میسازد. روزنامه نگاران یکی از گروه های اجتماعی درگیر این پدیده خودسانسوری بوده واین امر در نظامهای دیکتاتوری و نیز در ساختارهای دموکراتیک عمل میکند. بعنوان نمونه روزنامه نگاران مستقل در ایران از جمله بلحاظ استبداد بمیزان گسترده ای دستخوش  خودسانسوری میباشند ویا در فرانسه دمکراتیک روزنامه نگاران در رسانه های خصوصی مانند نشریات وتلویزیون ویا دررسانه های دولتی بلحاظ گوناگون به خودسانسوری پرداخته و پیشاپیش قلم و زبان خود را از شفافیت دور میکنند. بعنوان نمونه توجه به سیاست مسلط و منافع سهامدار رسانه خصوصی، حفظ منافع سیاسی یک شخصیت ویا گروه سیاسی، واکنش های ناشی از نقد دین ویا قدرت سیاسی، تصمیم گیری در چهارچوب یک سلسله مراتب سازمانی ازجمله عواملی هستند که روزنامه نگار رابسوی خودسانسوری میکشاند. خودسانسوری یک پدیده روحی، فرهنگی، روانشناختی فرد در جهت کنترل خویش و انطباق رفتاری با هنجارها و فضای مستولی در جامعه است. خودسانسوری عاملی برای پنهان کردن شخصیت خود ونفی استقلال فردی است.

در طول تاریخ یکی از عواملی که سلطه مذهبی ویا سیطره ایدئولوژی-اعتقادی را آسان ساخته خودسانسوری بوده است. در جامعه ایران ودرمیان ایرانیان یکی از اشکال اساسی خودسانسوری در برخورد به پدیده مذهب اسلام است. این پدیده درجامعه وبویژه درمیان روشنفکران و افراد سیاسی وروزنامه نگاران بشدت عمل میکند. دراین نوشته کوتاه قصد من رفتار طیفی ازافراد خود سانسوراست که نقش اجتماعی خود رابا مذهب تعریف نمیکنند و در عرصه اجتماع خود رامدافع ونماینده یک مکتب سیاسی مذهبی معرفی نمی نمایند وبیش از هرچیز خودرا لائیک تعریف میکنند. اینان چه بسا در تبادل نظرهای درگوشی و دوستانه خود به انتقاد دینی دست بزنند، ولی در عرصه اجتماع وسیاست رفتار دیگری می گزینند. اینان نوعی دوگانگی رفتاری دارند که این امر خود از یکسو ناشی ازشخصیت فاقد خودمختاری و بینشی است که خواهان شفافیت نمیباشد واز سوی دیگربینشی که مصالح سیاسی کوتاه مدت را بردیدگاه روشنفکری و فلسفی ومصالح بلند مدت ارجح وحاکم میداند. دستگاه اعتقادی پوزیتیویستی و سیاستگرائی عملگرای این اشخاص، بینش وجهت گیری اجتماعی آنان را مقید میکند. البته رفتاراین افراد از منافع ریز ودرشت سیاسی و دوستانه، فقدان جسارت فکری وروحی وکشش بسوی قطب نیرومند در تناسب قوای اجتماعی، جدا نیست. بعنوان نمونه دربرابر استبداد حاکم، با توجه به گستردگی نیروهای سیاسی مذهبی مخالف، روشنفکر خودسانسور پیروی ویا دفاع ازاین احزاب را به امری مقدس تبدیل کرده و هرگونه انتقاد نسبت به آنها را تندروی و نامناسب ارزیابی مینماید و شفافیت روشنگرانه ونظری را قربانی عملگرائی کوته بینانه میکند.

پدیده مذهب وعملکردآن بطور عموم بسیار پیچیده است. پیوندها ورازهای آن را در تاریخ فرهنگی، نقش اسطوره ای و ایدئولوژیک آن وتمایل انسان به تکیه گاه روانی آرامش بخش ویا معنابخش باید جستجو نمود. این پیوند ورازتاریخی و روانی در ضمن در طول تاریخ با اقدامات تحکیم کننده سلاطین و زورگویان و افسانه سرایان و مراکز قدرت سیاسی و مذهبی گره خورده است. درجامعه ایران اسلام از ابتدای وجودش با روشی خشونت بار جایگزین میشود و سپس از دوران صفویه باعتبار دستگاه سیاسی، مذهب رسمی گشته وبدنبال این زمینه تاریخی، دردوران معاصر کشور ما، پدیده مذهب حاکم باامتیازاتی بزرگ همچون قدرت مالی عظیم وتعرض تبلیغات دستگاه حاکم و نیز بازتولید مدام اعتقادات سفت وسخت در ذهن مردم، گره خورده است. از اعتقاد به تقدس دین، آسمانی بودن احکام، معصوم بودن امام، ظهور مهدی، تا امامزاده و سفره انداختن و سینه زدن و صواب بردن، ودر یک کلام تمامی اسطوره هاومراسم ونمادها، در ذهنیت مردم به دیواری سخت از باورمذهبی تبدیل شده است. دربستر این ذهنیت، نقش زوروقهر در تاریخ اسلام، بعنوان عامل اساسی در مشروعیت دادن در ذهن مردم باید نگریسته شود و این اعتقاددینی بدنبال پیچیدگی های تاریخی امروز بمثابه "امری طبیعی ومشروع" جلوه میکند. حال دراین شرایط بسته و هولناک "مشروعیت یافته"، عملکرد آزادانه ذهنیت متمایل به نقد وآزادی روحی و فکری آسان نیست. در این فضا، همه چیزپدیده مذهب جنبه تقدس بخود گرفته وگریز از آن، عبور از مشروعیت و حتاجرم مهلک بشمار میاید. ذهنیت با کوهی از "قواعد ممنوعه" مواجه است که نادیده گرفتن آن "گناه و توهین" نابخشودنی تلقی گشته وبطرز شدید مورد قضاوت و محکومیت قرار خواهد گرفت. چگونه دربرابر کوه انبوه تقدس گرائی میتوان قد برافراشت؟ چگونه در برابر فشارهای روحی وسیاسی میتوان مقاومت کرد؟ چگونه در برابر ناسزاگوئی ها و سرزنش ها پایداری نمود؟ چگونه خرافات و نادانی هارا که در سطح جامعه "عادی" گشته، به نقد کشید وآیااین نقد حقانیتی دارد؟ نقد باور اکثریت ویا توده "توهین" نیست؟ دربرابر این همه فشارو پرسش، ذهن فردسیاسی وروشنفکروروزنامه نگار، نگران است، شک دارد، هراسان است، بهم ریخته است، دودل است ودر مخمصه است. ذهن ناتوان عقب نشینی کرده وبالاخره خودسانسور وگاه سانسورگرا میشود. 

خودسانسوری و خرد ستیزی

دربرابر چنین شرایط سنگین وپرهزینه، خودسانسوری یکی از راه های گریز است. سانسور موجود در جامعه به درون ذهن نفوذ میکند و آهسته وآهسته به رفتارطبیعی درون ذهنی فرد تبدیل میگردد. ذهن سانسورگرا میشوند وخودرا با معیارها و هنجارهای حاکم و موجور سازگار میکند. ذهنیتی که باعتبار خرد و بازنگری وآموزش و تجربه، میتواند آزادانه تر عمل کند و در اسارت "نظام ایدئولوژیک و اعتقادی" حاکم نباشد، بطرز نامرئی ومرموزخودرا به الگوی مسلط و"طبیعی" وفق میدهد. این ذهنیت سانسورگرا نه تنها ویژه گی انتقادی نسبت به الگوی مذهبی فرهنگی حاکم در جامعه را کم کم از دست میدهد، بلکه خود به نیروی فعال برای محدود کردن آزادی اندیشه و روح تبدیل میگردد.

درتاریخ معاصر افرادبرجسته ای چون میرزا آقاخان کرمانی، صادق هدایت، احمدکسروی، نادر بوده اند. اینان نسبت به خرافات ودین حاکم به انتقاد وروشنگری دست زدند واین مبارزه را در دوران تاریک جامعه ودر دل اجتماعی پرخرافه، با شهامت و جسارت مطرح ساختند. این افراد بمثابه "اشیاء تاریخی" نیستند، اینان فقط موضوع تاریخی برای مطالعه نیستند، اینان نمونه برجسته از روشنفکران خردگرای باجسارت هستند که منکوب نظام فرهنگی و دینی حاکم نشدند. افراد در درون زمان وتاریخ زندگی میکنند ولی شخصیت ها گاه نقش برجسته ایفا کرده واز خط ممنوع عبور کرده وتاریخ می آفرینند. بحث بر سر تائید کامل بینش این سه شخصیت نامور نیست، بحث بر سر شجاعت آنان برای ابراز نظر و جسارت درنقد دینی اشان است. اینان به خودسانسوری بیمارگونه در برخورد به مذهب دچار نشدند وآزادانه تر نفس کشیدند. احمد کسروی باعتقادات رسمی جامعه وباورهای حاکم مانند شیعه گری انتقاد نوشت و دوزاده امامی رابعنوان دستگاه خرافات شیعه بر ملا کرد و از نگاه تلخ و محکوم کننده جامعه و آخوندها و سیاستمداران نهراسید. در دوران کنونی در ادامه این سنت خوب آزاد اندیشی، ودر بستر تجربه های دردناک جامعه، خشونت حکومت اسلامی و فشارهای ناشی از دستگاه حاکم و ایدئولوژی دینی حاکم در جامعه، کسانی بوده وهستند که میخواهند آزاد فکرباشند وبیافرینند. اینان به قواعد فکری حاکم بر جامعه باور ندارند و آزادی اندیشه را اصل دانسته وازجمله نقد مذهب و خرافات را، نه توهین، بلکه یک ضرورت تاریخی، یک خواهش ژرف در جامعه، یک تمایل فرحبخش و یک حق میدانند. در دوران اخیر نوشته های بسیاردر نقد  اسلام منتشر گشته و انتقادات بیشمار نسبت به خرافات مطرح شده اند. در چنین موقعیتی باورهای سخت دینی در اشکال گوناگون وپیچیده، مورد شک قرار گرفته، رنگ عوض کرده ویادرحال فروریختن است. این موج انتقادی فزاینده در ایران و در خارج کشور جریان داشته وکافی است نگاهی بیاندازیم به سیستم جهانی فیس بوک ها و افرادی که درمورد دین نگاه ونکته انتقادی مطرح کرده ویا با طنز، باورها ورسوم خرافی دینی رامورد انتقاد وپوزخند قرارمیدهند. این حجم انبوه پیام ها همیشه با متانت برخوردار نبوده وگاه به ناسزاگوئی دست میزنند. ولی این پیامها در بخش اصلی و بیشمار خود جالب و حاوی نگاه انتقادی و طنز عریان نسبت به اسلام میباشد وبه باورهای مذهبی تلنگر میزند. بعلاوه کتابها ومقالات متنوع در تارنماهای گوناگونی منتشر شده وآشکارا اصول قرآنی و اسلامی وشیعه را مورد بررسی ونقد قرارداده اند. آثار شجاع الدین شفا، آرامش دوستدار، روشنگر، مسعود انصاری، دلارام مشهوری، محمدرضا نیکفر ونیز فعالیت روشنگرانه بهرام مشیری ازجمله تلاشهای باارزش سالهای اخیر در نقد اسلام میباشند.(1)

در چنین شرایطی حاکمیت سیاسی برای حفظ خود، سرکوب  وخرافات مذهبی راباهم تلفیق نموده وبا هزینه های سرسام آور وبا  اعدام وحکم دینی ارتداد در خفه کردن جامعه اقدام ورزیده است. حاکمیت برای ادامه سلطه یکپارچه فقط تفسیردینی خودرا موجه دانسته وهرگونه دوری از تفسیر خودرا خطا و محکوم میداند وبه همین خاطر مبتکران ومفسران دیگر اسلامی را مورد فشار وسرکوب وسانسور قرارمیدهد. حاکمیت خواهان انحصار در قدرت و تفسیر است. دربرابر این حاکمیت انحصاری ودر شرایط سستی در اعتقاد  مذهبی اسلامی درجامعه، تعدادی از شخصیت های ایدئولوگ اسلام وکنشگران سیاسی اصلاح طلب برای دفاع از اسلام و مذهب شیعه به تکاپو افتاده و تفاسیر "مدرنتری" از دین عرضه میکنند. بعنوان نمونه شخصیت های دینی مانند محمد مجتهد شبستری، عبدالکریم سروش، محسن کدیور، که به بازتولید هنجارهای دینی میپردازند نگرانند و با طرح برخی اصلاحات در جستجوی نجات اصل دین هستند. این افراد که دررسانه ها از امتیازات بسیار برخوردار بوده و تلاش خودرا تنها کوشش "معقول ومورد پسند" جامعه وانمود میسازند به همت خود وبا همیاری جامعه سیاسی و روشنفکری به کسب پرستیژ دست زده وهرگونه انتقاد نسبت به خودرا تهمت ارزیابی میکنند. اینان خودرا نیروئی "تاریخی و مشروع وتوده شناس" تعریف مینمایند وکار انتقاد نسبت به خود را ناپسند جلوه داده و نقد اسلام را حمله به شخصیت خود تلقی میدهند.

در همین شرایط افراد سیاسی وروشنفکر وروزنامه نگار شیفته این قطب نیرومند در جامعه برای خدمت بآن وارد عمل میشوند. آنهااندیشه و بینش خاص خودرا در کردار بکنار می نهند و به متحدین این قطب تبدیل میشوند. آنها چون انگیزه قدرتمند برای ارزشهای نظری خود ندارند و کیفیت و استقلال تئوریک ونظری را نمیدانند، آماده انطباق با شرایط هستند. آنها فکر میکنند که مبارزه با استبداد حاکم هرگونه استقلال فکری و شفافیت نظری و روحیه نقد را بی معنا میسازد. آنها دارای ذهن خوکرده به هنجار رسمی بوده، نگرانند واز جابجائی ها هراس دارند. این ذهن خواهان همسازی است ومیکوشد تفاوتهای خودرابا دین ودیندار تخفیف داده ویا پاک کند. این ذهنیت چه بسا به ظهور مهدی وشفای امام رضا و سفره ابوالفضل اعتقادی ندارد، این ذهن به اینکه پیش از ظهور مهدی دجالی خواهد آمد و آفتاب از غرب طلوع خواهد کرد، باورندارد، ولی انتقاد آشکار این باورهای خرافاتی را نابجا ونامناسب میداند وخود سانسوری را در خود تقویت میکند. میدانیم که درقرآن بین انسانها تبعیض قائل شده است و مرد وزن وبرده  وغیر مسلمان حقوق یکسانی ندارند، میدانیم که در قرآن تعداد بسیاری از آیات در ستایش خشونت و جنگ میباشند و بازتاب جامعه قبیله ای شبه جزیره عربستان بوده و فاقد "تقدس آسمانی" میباشند. در ذهن سانسورگرا آن بیعدالتی انسانی و این خشونت طلبی را نباید آشکار گفت وتکرارکرد زیرا توهینی باعتقادات دیگران شده و موجب ناراحتی فعالان مذهبی مخالف رژیم شده وبه وحدت ویا هنجار رسمی صدمه وارد میسازد. در این ذهنیت عقیده ای که درنزد مردم به "باور مقدس" تبدیل شده قابل احترام است و هرتلاشی در نقد آن "توهین" به مردم است، در این نگاه هم عقیده توده مقدس است وهم خود توده بهرحال قابل احترام و ستایش میباشد. از این نگاه وقتی توده عقیده ای را قبول داشت، مشروعیت وحقانیت آن برای همیشه ثبت میشود وکسی حق ندارد آشکارا آنرا نقد کند وبه حاملین اجتماعی آن ایراد بگیرد. مصاحبه روزنامه نگار "بی بی سی" با شاهین نجفی نمونه بارزاین رفتاراست. روزنامه نگار تمام تلاش خود را بکار برد تا این هنرمند اعتراف به خطا بکند و هنجارها و مقدسات حاکم را بررسمیت بشناسد.

خودسانسوری و خودباختگی

در واقع این دیدگاه کرنش کننده، انتقاد اساسی به منفی بودن خرافات ندارد، زیرا جنبه منفی وخردستیز اعتقادمذهبی در ذهن مردم بظاهر پاک میشود وقابل انتقاد نیست. از این نظرگاه چنانچه انتقادی نیز به خرافات مذهبی مطرح باشد به حامل این خرافات و معیارهای غیر انسانی آن انتقاد نباید کرد. افراد سیاسی و روشنفکر خودسانسورعلیرغم شک وتردید ها در نهایت بنفع مذهب اسلام و مبلغان آن کوتاه می آیند. این کوتاه آمدن به قیمت حذف کیفیت روشنفکری وحذف شفافیت تئوریک وفلسفی تمام میشود. اینان در واقع در راه کاهش کیفیت زندگی روشنفکری تلاش میکنند و به تداوم جامعه سرکوفته از دین و خرافه کمک میرسانند. روش آنان راه روشنگری برای گسترش خرد ورهانی روزافزون ازموهومات مذهبی نیست. آنها با ایجاد ترس وجنجال، علیه روشنفکر آزاد وآزاد اندیشی وهمسوبا تبلیغات مساعد برای مبلغان اسلام، نقش ایفا میکنند.  آنان سکوت در برابر کهنه پرستی را "بردباری" میگویند، حال آنکه بردباری ومدارا در زمانی معنا دارد که اندیشه بطورباز وآشکار مطرح گردد وانسانها در عین احترام به شرافت و حقوق انسانی متقابل، به بررسی و نقد افکار بپردازند وکسی کسی را سانسور نکند. این افراد سانسورگرا، نه تنها گرفتار خود سانسوری میباشند، بلکه بعلاوه دیگران را به خودسانسوری دعوت کرده و با پرخاش تند نسبت به روشنفکر آزاد منش رفتار میکنند. آنان گاه با شگردهای ظریف وبا طرح مخالفت با "جنگ کفر ودین" اقدام به سانسور نموده و لبه تیز انتقاد را نه بسمت فعالین و مبلغان خرافات بلکه بسوی دیگراندیش وناباور جهت میدهند. این افراد روشنفکر و سیاسی وروزنامه نگار همیشه با طرح "مبارزه مشترک" خواهان پایان بخشیدن به مبارزه فکری وتئوریک وفلسفی هستند و وهمسو با روحانیت میگویند مبارزه با خرافات ومذهب غیر منطقی است، کسالت آوراست، چپ روی است، بیفایده است، توهین به مردم است.

این اشخاص خودسانسور مبارزه روشنفکران قرن هیجده فرانسه را غیر منطبق با فضای جامعه ایران تعریف کرده و از کنارکسروی ها و هدایت ها آهسته رد میشوند. آنان خودرا با هنجارهای موجود همساز میکنند. همانگونه که در جامعه شناسی روانشناختی مطرح است در چنین حالتی فرد به "تنظیم روانشناسانه" خود با جامعه میپردازد و به "هماهنگی رفتاری" خود وذهن خود با گروه حاکم ویا با قطب قدرت دست میزند. این هماهنگی رفتاری برای او منجر به کاهش نزاع وکم شدن هزینه اجتماعی ودفع بحران با هنجارهای حاکم میگردد وبه مرور در روند ساختن شخصی شخصیت به همبستگی با گروه مسلط و دشمنی با "آزاداندیش ویرانگر" روی میاورد. این افراد در این روند بافتهای فرهنگی وزبانی  گروه حاکم را از خود میسازند. بعنوان نمونه این روشنفکروروزنامه نگار از "توهین به اعتقادات مردم" حرف میزنند، حال آنکه گفته ابلهانه، ابلهانه است حتا اگریک میلیارد نفر آنرا تکرار کنند، اینان از "اسلام ستیزی" بعنوان یک خطای بزرگ سخن میگویند، حال آنکه این اصطلاح را روحانیت ساخته است و آنرابمنظور مرعوب نمودن منقدان دین بکارمیبرد. کنشگران ومعماران دین این واژه رامرتب تکرار میکنند تا پیروان خود را در حالت بسیج علیه "کفار" نگهدارند ودر عین حال به جامعه بگویند که نقد مذهب و خرافات، همچون جنگی است که جنگی دیگر میطلبد. فرد خودسانسور این ساختار زبانی را از آن خود میکند.

اشخاص خودسانسوراز نفی شخصیت فرهنگی خود، به پذیرش هنجارها وزبان مبلغان دین رسمی نزدیک میشوند وباین ترتیب خواسته یا ناخواسته راه خرد ستیزی را هموار میکنند. اینان در رفتار خویش تاریخ جامعه ایران را تاریخی در خدمت دین میخواهند، وبناگزیر درآنجا که با اندیشه آزاد مقابله میکنند، این تاریخ را نه در راه اعتلای خرد، بلکه به تداوم خرافه های ناهنجار و جانکاه دعوت میکنند.

جلال ایجادی

استاد دانشگاه در فرانسه

24 ماه مه 2012

idjadi@free.fr

1 – برخی از نوشته های من در بررسی دین عبارتند از: "نقد اسلام آزاد است"، "فلاسفه ونویسندگان وهنرمندان فرانسوی مخالف اسلام"، "سیاستمداران، روشنفکران دینی و حکومت لائیک"، "ما اسلام نمیخواهیم، ما آزادی میخواهیم"، "آقای سروش اسلام خشن است".

انتشار از: