رفتن به محتوای اصلی

نا مشروع مثل پهلوی
09.12.2023 - 14:06
تهیه و تنظیم:
لاچین
تفسیر از:
 دکتر سید مصطفی تقوی مقدم

مدیران و کارکنان محترم سایت  ایران گلوبال: اگر درج و انتشار  این مقاله با قوانین سایت ایران گلوبال مغایرت دارد لطفا این مقاله را حذف و از انتشار آن خوداری بکنید. ولی اگر موضوع این مقاله با عقاید سیاسی شما متفاوت است لطفآ از عوض کردن ( تیتر و یا موضوع ) خود داری بکنید. چون من به عفت قلم و آزادی بیان همراه با مسئولیت خیلی احترام میگذارم. با احترامات فراوان. لاچین.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

بررسی چند پرسش اساسی که پهلوی گرایان از پاسخ به آن طفره می روند !
نامشروع مثل پهلوی
.

 دکتر سید مصطفی تقوی مقدم (پژوهشگر تاریخ)..

 

در سال های اول پیروزی انقلاب، خاطره رژیم پیشین و تباهی ها و سیاه کاری هایش، آنچنان در ذهن جامعه واضح و دقیق برجای بود که کسی را جرات دفاع از سلطنت و شاهان پهلوی نبود. اما سال هایی چند پس از پیروزی و بروز برخی اختلافات و شکاف میان انقلابیون، مخالفان نظام (که بعضا خود از مخالفان نظام پیشین هم بودند، اما پس از انقلاب به جایگاه مورد انتظار خود نرسیدند) و سلطنت طلبان و طرفداران رژیم پهلوی با توجه به کاستی ها و نارسایی هایی که کمابیش دامنگیر همه جوامع و نظام هاست، دست به تحریف تاریخ زدند و به گفتن و نوشتن درباره «مزایای رژیم پهلوی و ستایش از آن پرداختند که از این جریان می توان با عنوان جریان پهلوی گرایی یاد کرد. اما پهلوی گرایان برای توجیه و دفاع از رژیمی که با اراده ملی نفی شد، با سه بحران اساسی روبه رو هستند؛ این بحران ها بنیان ادعاهای آنها را به چالش می کشاند: بحران توجیه نحوه پیدایش و منشا حکومت پهلوی (بحران مشروعیت)-  بحران توجیه کارنامه عملکرد حکومت پهلوی (بحران کارآمدی)-  بحران توجیه سقوط حکومت پهلوی (بحران بقا).

 بحران توجیه نحوه پیدایش و منشا حکومت پهلوی (بحران مشروعیت)

ابتدا باید دید مشروعیت سیاسی چیست و در تعیین ماهیت یک نظام سیاسی چه جایگاهی دارد؟ در علم سیاست، دو مفهوم مشروعیت و حقانیت پیوند وثیقی با یکدیگر دارند؛ مشروعیت باوری است که بر اساس آن «حق» فرمان دادن برای رهبران و وظیفه فرمان بردن برای شهروندان محقق می شود. به عقیده ماکس وبر مشروعیت عقیده ای است که در ذهن مردم نسبت به حقانیت قدرت شکل می گیرد و به این باور می رسند قدرتی که بر آنها حاکم است، موجه و مشروع است. برای آنکه قدرت و صلاحیت تداوم یابد، باید با مشروعیت همراه باشد. بنابراین مشروعیت یک نظام سیاسی یعنی اینکه آن نظام «حق» حکمرانی داشته باشد و آن حق از سوی مردم شناخته و پذیرفته شود.

از این رو گفته می شود که مشروعیت سیاسی فرایندی است که در آن قدرت سیاسی به اقتدار تبدیل می شود و خصلتی عقلانی می یابد. پهلوی ستایان چون از اهمیت مساله مشروعیت و بحران مشروعیت رژیم پهلوی و پیوند آن با بیگانه آگاهند و می دانند که برای دفاع از رژیمی که پایه های مشروعیت آن مخدوش باشد، هم علم و داده های تاریخی و هم افکار عمومی آنها را یاری نمی کند، معمولا دو گونه واکنش نشان می دهند؛ یکی توجیه گری و تحریف تاریخ برای جعل مشروعیت و دیگری سبک شمردن امر مشروعیت و انکار ضرورت آن.آنها برای توجیه ضرورت کودتای سوم اسفند 1299 و مشروعیت بخشی به آن، با ترسیم و توصیف نادرست اوضاع ایران در آستانه کودتا، ایران را در آستانه تجزیه معرفی می کنند. در نوشته های آنان مطالب به گونه ای مطرح می شود که گویا انگلیس در آن مقطع موافق آن وضع نابسامان ایران بوده و رضاخان برای نجات ایران و در مقابله با انگلیس اقدام به کودتا کرد. همچنین چون می دانند وابستگی خارجی اساس هرگونه مشروعیت را زیر سوال می برد، دخالت انگلیس در کودتا و برکشیدن رضاشاه پهلوی را انکار می کنند. اما پیوند کودتا با انگلیس، آنچنان گسترده و متواتر در منابع تاریخی و اسناد داخلی و خارجی آمده است که هیچ محقق و مورخ منصفی قادر به انکار آن نخواهد بود. افزون بر این، رضاخان خود نیز در حضور برخی رجال اذعان کرد که انگلیسی ها او را روی کار آوردند؛ یحیی دولت آبادی نوشته است که سردارسپه در حضور او و میرزا حسن مستوفی الممالک، میرزا حسن مشیرالدوله، دکتر محمد مصدق، سید حسن تقی زاده، حسین علاء و دو نفر از وزرای دولت یعنی مخبرالسلطنه هدایت و محمدعلی فروغی، اظهار داشت: «مثلا خود مرا انگلیسی ها روی کار آوردند؛ ولی وقتی روی کار آمدم به وطنم خدمت کردم.» همین مطلب را دکتر مصدق نیز گفته است: «...به خاطر دارم که سردارسپه نخست وزیر در منزل من با حضور مرحومان مشیرالدوله و مستوفی الممالک و حاج میرزا یحیی دولت آبادی و آقایان مخبرالسلطنه و تقی زاده و علاء اظهار کرد مرا انگلیسی ها آوردند ولی ندانستند با چه کسی سر و کار دارند...»

جالب است به رغم اینکه دو طرف قضیه، یعنی هم انگلیسی ها و هم خود رضاشاه، قبول دارند که رضاخان را انگلیسی ها روی کار آوردند، پهلوی ستایان و رضاشاه پردازان مجاب نمی شوند و انکار می کنند! زیرا بخوبی می دانند که اگر حکومت یک کشور برآمده از اراده بیگانه باشد و برخاسته از اراده مردم آن کشور نباشد، فاقد مشروعیت سیاسی می شود. البته برخی از آنها در برابر شواهد انکارناپذیر متعدد، در مواردی ناگزیر شده و پیوند کودتا و رضاخان با انگلیس را می پذیرند، اما واکنش دوم را بروز داده و به سبک شمردن امر مشروعیت سیاسی و انکار ضرورت آن روی می آورند. آنها همان سخن رضاخان را تکرار کرده و می گویند او اگر به وسیله انگلیس هم به حکومت رسیده باشد، برای کشورش کار کرد! در حالی که با انکار ضرورت مشروعیت از سوی آنها حقیقت و اهمیت آن از بین نمی رود؛ دشوار است که بتوان ملتی را نشان داد که نسبت به حریم حیثیت و حاکمیت ملی خود بی تفاوت بوده و آن را در پیش پای بیگانه ذبح کند. بسیاری از جنگ های خونین و تحمل هزینه های سنگین میان ملل مختلف در طول تاریخ، ریشه در همین موضوع پاسداشت حرمت حاکمیت ملی و جلوگیری از تجاوز بیگانه دارد.

ظاهرا پهلوی ستایان ناگزیرند که چنین متعصبانه و غیر علمی با واقعیت مقابله کنند؛ چون پذیرش این واقعیت پیامدهای نظری و حقوقی گریزناپذیری برای آنها داشته و دیگر ادعاهایشان درباره کارکرد و کارنامه رژیم پهلوی را نفی و نقض می کند. آنها آگاه هستند که دخالت بیگانه به معنای نقض حاکمیت ملی و سلب مشروعیت از حکومت عامل بیگانه است. از منظر علم سیاست و حقوق اساسی و حقوق بین الملل حاکمیت ملی به مثابه حریم و مظهر استقلال و حیثیت یک کشور بوده و مبنای اعمال اقتدار ملت در کشور است و این امر به عنوان یک اصل مسلم پذیرفته شده است. رضاخان که از چگونگی به قدرت رسیدن و ضعف پایگاه اجتماعی و نیز قانونی خود آگاهی داشت و بیش از همه از فقدان مشروعیت خود آگاه بود، در سال 1304 ابتدا با جلب نمایندگان مجلس شورای ملی پنجم به صورت فردی و گروهی به زیرزمین ساختمان نخست وزیری، آنها را تهدید کرد تا به ماده واحده انتقال موقت سلطنت از قاجار به پهلوی رای بدهند. این کار از پایه غیر قانونی بود، زیرا سلطنت قاجاریه اصل مصرح قانون اساسی بود و تغییر سلطنت و خلع پادشاه، امری تاسیسی است و در صلاحیت مجلس شورای ملی نبود. پس از آن نیز مجلس موسسانی برساخت که بنا به اذعان سیروس غنی، در آن فقط نامزدانی را که مطمئن بودند به رضاخان رای (یا بگوییم تاج) می دهند، اجازه دادند انتخاب شوند.» بنابراین پهلوی ستایان نمی توانند رای مجلس چهارم و مجلس موسسان را دستاویز مشروع نشان دادن سلطنت پهلوی کنند.

رژیم های دیکتاتوری معمولا می کوشند برای کسب مشروعیت ظاهری قانونی برای خود تدارک ببینند. اما پر واضح است چون بیشتر مردم زیر حکومت آنها به حقانیت شان باور ندارند، هرگاه فرصتی پیدا کنند چنین رژیم های ظاهرا قانونی را نفی و عدم حقانیت و مشروعیت آنها را برملا می کنند. می توان گفت بر آمدن و برافتادن هر دو شاه رژیم پهلوی مصداق روشنی از این واقعیت است و تلاش های پهلوی ستایان برای رهایی از این بحران همچنان بیهوده می نماید.

بحران توجیه کارنامه عملکرد حکومت پهلوی (بحران کارآمدی)

افزون بر بحران مشروعیت، پهلوی گرایان با بحران کارآمدی، حکومت پهلوی نیز رویاروی می شوند. از کارآمدی تعاریف متعددی در حوزه های اقتصاد، مدیریت و سیاست ارائه شده است. برآیند همه آن تعاریف این است که «کارآمدی یعنی موفقیت در تحقق اهداف با توجه به امکانات و موانع».پهلوی ستایان معمولا با ارائه آمار و ارقام در زمینه ارتش، تشکیلات دادگستری، امور زنان، راه و راه آهن، آموزش و پرورش، دانشگاه، بهداشت و درمان، ایجاد کارخانجات و صنایع و سازمان اداری، تلاش می کنند رژیم پهلوی را حکومتی کارآمد و سازنده وصف کنند. در حالی که اینها بخشی از کارکردهای یک حکومت است و صرف انجام آنها به تنهایی به معنای کارآمدی نیست؛ کارآمدی یعنی موفقیت در تحقق اهداف نه صرفا انجام چند اقدام. ابتدا باید هدف به درستی تعریف و روشن شود که برای تعیین کارآمدی حکومت، منظور هدف حکومت است یا هدف جامعه؟ آیا آن هدفی که حکومت نشانه گرفته مطلوب و منظور و هدف ملت هم هست؟ البته اگر جامعه و حکومت دو پدیده جدا و بدون پیوند با یکدیگر باشند، در آن صورت کارآمدی دولت را می توان با توجه به هدف تعیین شده از سوی خودش ارزیابی کرد. اما دولت ها اصولا وجودی مستقل از جامعه ندارند و صرفا شانی ابزاری داشته و به عنوان ابزار تحقق اهداف و مطالبات جامعه معنا و اعتبار پیدا می کنند. به بیان دیگر، اگر در جامعه ای دولت برآمده از سنت یا رای جامعه باشد و به گونه ای نوعی همپوشانی میان اهداف دولت و جامعه وجود داشته باشد، می توان کارآمدی دولت را بر اساس اقدامات انجام شده و اهداف تعریف شده از سوی آن بررسی کرد. اما اگر حکومتی برآمده از اراده ملت نباشد نمی توان بر اساس تعریفش، به تعیین کارآمدی او پرداخت. بنابراین باید دید جامعه چه مطالبات و نیازهایی داشته و حکومت در برآوردن آن مطالبات چقدر موفق بوده است. ارزیابی کارآمدی یا ناکارآمدی دولت ها بر مبنای موفقیت یا عدم موفقیت آنها در برآوردن نیازها و انتظارات جامعه انجام می شود. به همان میزان که دولتی در تحقق اهداف جامعه خود موفق باشد، می توان آن را کارآمد دانست. بنابراین داور نهایی در این باره، جامعه است.

پهلوی ستایان تن به چنین تفکیکی نمی دهند و بدون اینکه تبیین درستی از پیوند میان حکومت پهلوی و ملت و نظر جامعه درباره کارنامه آن ارائه کنند، از کارآمدی اش سخن می گویند. از آنجا که اقدامات یک رژیم در پرتو منشا پیدایش و مشروعیت آن معنا می یابد، درست آن است که ابتدا تکلیف ماهیت رژیم پهلوی از جهت منشا پیدایش و مشروعیت روشن بشود، آنگاه در ذیل ماهیت آن کمیت و کیفیت کارنامه اداری و اجرایی آن با شاخص های علمی بررسی و ارزیابی شود؛ اما همانگونه که در مبحث بحران مشروعیت به اختصار اشاره شد، پهلوی گرایان چون در این عرصه ناتوانند از این رو از آن گریزانند؛ زیرا پذیرفتنش، بنیاد دیگر ادعاهای آنها را ویران می کند. میرزاتقی خان امیرکبیر در دوره کوتاه سه ساله صدارت خود در دربار ناصر الدین شاه اقدامات مهمی کرد و تحولاتی در جامعه ایجاد کرد. پهلوی ها هم در پنجاه و چند سال حکومت خود اقدامات مهمی انجام داده و تحولات مهمی ایجاد کردند. این سوال قابل تامل است که چرا در تاریخ ایران از امیر کبیر به نیکی یاد می شود و درباره اقدامات او قضاوت عمومی مثبت است، اما اقدامات پهلوی ها تنفر ملی ایجاد کرد و سرانجام به انقلاب ملت بر ضد آنها انجامید؟

واقعیت این است که در زندگی فردی و اجتماعی بشر، سه رکن سیاست، اقتصاد و فرهنگ پیوند نظام مند با یکدیگر داشته و باید تعاملی متوازن با یکدیگر داشته باشند. ملت ایران برای پیشینه تمدنی و فرهنگی خود ارزش قائل است و این گونه فکر نمی کند که لازمه جبران ضعف های کنونی اش چشم پوشی از هویت و تمدنش است. امیرکبیر به عنوان یک اصلاحگر نشان داد که تامین امنیت، اصلاح قشون، تاسیس دارالفنون و پیشرفت علمی، اصلاح امور دیوانی و اداری، تنظیم امور اقتصادی و مالیات و دخل و خرج کشور، تنظیم سیاست خارجی مستقل حتی اصلاحات اجتماعی از قبیل لغو بست نشینی و به طور خلاصه «تلاش برای پیشرفت» نیاز اساسی جامعه است و اگر این کارها برپایه تحکیم هویت و استقلال کشور انجام گیرد، نه تنها با مخالفت جامعه روبه رو نمی شود، بلکه مورد استقبال هم قرار گرفته و به نیکی از آنها یاد می شود.

حال باید دید آیا ملت ایران اعم از شهری و روستایی و حتی ایلات و عشایر که از زمان عباس میرزا برای پیشرفت خود در اندیشه «چه باید کرد بود» و تجربه امثال امیرکبیر و انقلاب مشروطه را نیز در کارنامه خود داشت، با شاخص های پیشرفت از قبیل تاسیس مدرسه و دانشگاه و بهداشت و صنعت و راه و راه آهن و... مخالف بودند و برای این گونه اقدامات رضاشاه با او مخالفت کردند؟ واقعیت این است که برخی از اقدامات حکومت پهلوی، حتی از قبل از مشروطه جزو خواست ها و نیازهای ایرانیان و نیز در برنامه و دستور کار دولت های پیشین بود و در دوره پس از مشروطه و بویژه جنگ جهانی اول و اشغال کشور و ضعف دولت مرکزی و بروز ناهنجاری های ناشی از آن (که پهلوی گرایان برای توجیه کودتای 1299 از آنها به عنوان تجزیه طلبی اقوام ایرانی و متلاشی شدن کشور یاد می کنند) این نیازها و خواسته ها با شدت بیشتری احساس و دنبال می شد.

از قضا در همین مقطع انگلیس هم به رغم سیاست قبلی خود، در شرایط جدید جهان برای حفظ ایران در پیوند با بلوک غرب در برابر تهدید شوروی چنین اقدامات و اصلاحاتی را ضروری دید بدینگونه میان نیازهای ایران و انگلیس نوعی همسویی به وجود آمد. در این میان، انگلیس قدرتمند بود و توانست کودتا کند و حکومتی روی کار آورد که کشور را در راستای منافع و اهداف کوتاه مدت و بلندمدت او مدیریت کند. مشکل از آنجا آغاز شد که اقدامات برنامه ریزان و کارگزاران دولت کودتا از مسیر رفع نیازهای بنیادین و برآوردن مطالبات اصیل جامعه فاصله گرفت. آنها با رویکردی شبه مدرنیستی عناصری را به عنوان نسخه مدرنیزاسیون کشور مطرح و اجرا کردند که در فهرست نیازها و مطالبات جامعه قرار نداشت و هیچ نسبتی هم با توسعه و پیشرفت کشور نداشت و حتی در تعارض با ارزش ها و هویت ملی جامعه نیز بود.

به بیان دیگر منظومه مدرنیزاسیون پهلوی ها، وجوهی فرای وجه عمرانی و امنیتی آن داشت که بر آنها سایه افکنده و در نگاه جامعه ایرانی به آنها ماهیت و معنایی غیر ملی بخشید. همین باعث شد که جامعه برآیند اقدامات آن حکومت را که برخی از آنها فی نفسه ممکن بود مطلوب جامعه باشد، در راستای تحکیم تمدن و هویت ملی و عزت و استقلال خود نبیند و از این رو تا سرنگونی رژیم پهلوی با آنها مبارزه کرد. بنا براین هنگامی که اجرای برنامه توسعه و اقدامات و کارکرد یک حکومت، نابودی آن را در پی داشته باشد، با چه معیاری می توان آن حکومت را کار آمد دانست؟ کارآمدی که باید بقای حکومت را تضمین کند؛ اما حکومتی که ملتش بر آن می شورد همان شورش بزرگترین دلیل ناکارآمدی آن است.

ممکن است برخی از پهلوی گرایان و رضاشاه پردازان به واقع بپندارند و یا بنا به عللی این گونه وانمود کنند که تنها مشکل رژیم پهلوی دیکتاتوری یا مواردی از قبیل اقتصاد دولتی، تمرکز همه قدرت و اختیارات و تصمیم گیری ها در پایتخت، اهمیت بیش از حد دادن به قوای مسلح، فقدان توسعه سیاسی حرص و ولع سیری ناپذیر رضاشاه در تصاحب املاک بوده است. چنین خطایی ناشی از عدم شناخت ماهیت حکومت پهلوی ها و تعارض مدرنیزاسیون آن حکومت با هویت ملی و تمدن ایران است؛ دیکتاتوری یکی از مشکلات مهم حکومت پهلوی بود اما تنها مشکل آن نبود. انگلستان هم قبل از کودتا می خواست نمونه کوچکتر همین نسخه ای را که بعدا به وسیله پهلوی ها اجرا شد، با ظاهری دموکراتیک و در قالب قرارداد 1919 به اجرا دربیاورد. اما به رغم به کارگیری همه اهرم های نفوذ خود در میان رجال و اقشار مختلف موفق نشد، چون جامعه آن را با هویت و استقلال خود ناسازگار می دید و نپذیرفت. از این رو، سرانجام دست به کودتا زد و آن طرح در سطح گسترده تری به طور آمرانه به وسیله حکومت رضاشاه به اجرا درآمد و البته همین تعارض عامل مهم ناکارآمدی آن حکومت گردید.

بحران توجیه سقوط حکومت پهلوی (بحران بقا)

مدافعان رژیم پهلوی در تبیین و تفسیر علل و اسباب واقعی برکناری دو پادشاه پهلوی نیز با بحران مواجهند. آنها هنگامی که در برابر داده های پرشمار تاریخی درباره سقوط شاهان پهلوی قرار می گیرند که با گفتمان آنها جور درنمی آید، به فرافکنی و مغالطه روی آورده و مخالفان خود را متهم می کنند و در برابر این پرسش که اگر رضاشاه وابسته به انگلیسی ها بود چرا او را برکنار کردند، به حربه ابزار غیرعلمی «تاریخ مصرف» متوسل شده و می گویند رضاشاه وابسته به انگلیس بود، اما چون تاریخ مصرفش برای انگلیسی ها تمام شد، برکنارش کردند؛ اما حقیقت این است؛ با استناد به داده های تاریخی گفته می شود منافع انگلستان در شرایط پس از جنگ جهانی اول اقتضا می کرد رضاخان را به حکومت برساند و 20 سال پس از آن در شرایط جنگ جهانی دوم وقتی مقتضیات جدیدی برایش پیش آمد و منافعش اقتضا کرد، وی را برکنار نمود. چنین بیانی عین علم است، حتی اگر توجیه نادرست مدعی از شرایط متحول جنگ جهانی دوم و موضع رضاشاه برای علت برکناری او پذیرفته شود، باز موید این اصل علمی است که شرایط جنگ تغییر کرد و تصمیم انگلیس درباره رضاشاه نیز تغییر کرد. اینکه برکناری رضاشاه معلول تغییر شرایط جبهه های جنگ جهانی دوم بود، کشف جدیدی نیست؛ واقعیتی است که همواره بر همگان معلوم بوده است. سخن بر سر این است که در جریان تغییر شرایط جنگ چه عاملی باعث برکناری او شد؟ پهلوی ستایان می گویند آلمان گرایی رضاشاه عامل برکناری او بوده است، اما شواهد تاریخی نشان می دهد آلمان گرایی «مردم» عامل بوده است. متفقین با رضاشاه مشکلی نداشتند ولی هنگامی که ناگزیر شدند برای کمک به شوروی، ایران را اشغال کنند، با این واقعیت رو به رو شدند که رضاشاه مورد تنفر عمیق عموم جامعه است و ملت ایران از روسیه و انگلیس هم تنفر شدید دارند. بنابراین به این نتیجه رسیدند اگر آنها بخواهند همچنان دوران اشغال کشور را با همدستی رضاشاه سپری کنند، این همدستی با حکومت منفور، باعث واکنش ملت بر ضد آنها شده و روحیه تنفر مردم ایران از روسیه و انگلیس و آلمان گرایی آنها می تواند بر ضد متفقین و به نفع آلمان فعال شده و روند ارسال اسلحه و تدارکات را به روسیه که سرنوشت جنگ در گرو آن بود، در مخاطره اندازد. از این رو برای جلوگیری از این خطر، از خیر رضاشاه گذشتند و با کنار گذاشتن او خیال خود را راحت کردند.

به هر حال به رغم همه ادعاهای گزاف و بی پایه پهلوی ستایان و رضاشاه پردازان درباره استقلال و بیگانه ستیزی و کارآمدی حکومت او، حقایق روشن می کند هنگامی که رضاشاه از سوی قدرت های خارجی برکنار و از کشور اخراج شد، همه اقشار و اصناف ملت از شدت شادمانی، اندوه مشقت های زمان جنگ و اشغال کشور از سوی بیگانه را کمتر احساس کردند. حتی رجال سیاسی موافق و بهره مند از حکومت رضاشاه نیز در آن شادمانی ملت شرکت کردند.

در اینجا این پرسش پیش می آید که رژیمی که بنا به ادعای مدافعانش اقدامات او به گونه ای بوده که «اگر کسی سوم اسفند سال 1299 از ایران خارج می شد و در شهریور سال 1320 به ایران بازمی گشت، باورش نمی شد که این سرزمین همان ایران است و رضاشاه در تمام ابعاد ایران را متحول کرد؛ بنابراین هیچ تردیدی وجود ندارد که رضاشاه در حوزه توسعه اقتصادی بی بدیل عمل کرد» پس چگونه است که مردم عصر وی که اقدامات او را می دیدند، هیچ احساس مثبتی نسبت به او نداشتند؟

واقعیت این است که اگر ملت ایران بنا بر اقرار پهلوی ستایان بیشتر به سبب تنفر تاریخی از انگلیس و روسیه، گرایش به قدرت سوم از جمله آلمان داشت، رضاشاه را در برابر انگلیس و همسو با آلمان می دید، او را در جبهه خود می یافت و بنا به قاعده از او حمایت می کرد یا دست کم از برکناری او ناراحت می شد ، اما واقعیت های تاریخ، عکس این را نشان می دهد. برای توجیه سقوط دومین شاه پهلوی هم همین بحران برای مدافعان او وجود دارد. آنها برای توجیه سقوط محمدرضاشاه نیز سرنا را از سر گشاد آن می زنند و ادعا می کنند او مدرنیزاسیونی پرشتاب همراه با رشد اقتصادی چشمگیر برای کشور به اجرا گذاشت که به اصطلاح رشک بیگانگان را بر ضد او برانگیخت و خواهان حذف او بودند، ولی این پرسش مطرح است که اگر چنین بود، چرا ملتی که زیر حکومت او و شاهد اقداماتش بودند در نفی او به اجماع بی مانند رسیدند؟ چرا همان قدرت های خارجی در جریان انقلاب، آنچه توانستند در حمایت از محمدرضاشاه دریغ نکردند؟ ممکن است مدعیان بگویند اگر بیگانگان بیشتر از شاه حمایت می کردند و ملت را بیشتر سرکوب می کردند، شاه می ماند، اما آنها باید بتوانند بگویند چرا این کار را نکردند؟ اخلاق مدار بودند؟ یا هر آنچه برایشان مقدور بود انجام دادند و بیشتر از آن نتوانستند؟ مطمئنا هم شاه و هم دولت های خارجی بیشتر از دیگران به فکر بقا و منافع خودشان بودند و درصدد انجام چنین اقداماتی هم بودند. قدرت های خارجی، ژنرال رابرت هایزر، معاون فرماندهی کل ناتو را بدین منظور به تهران اعزام کردند، اما امواج انقلاب مردمی و اجماع و پایداری ملت بر ضد رژیم این امکان را به آنها نداد. مهم تر از همه؛ معمولا افراد یک ملت در برابر بیگانگان حتی با هموطنان عادی و شاید غیرموجه خود هم احساس همبستگی می کنند. در طول تاریخ، نوعا مردم از شاهان حتی مستبد و دیکتاتور خود در برابر بیگانگان حمایت می کردند. اکنون این پرسش مطرح می شود که چرا درباره پهلوی ها برعکس این قضیه انجام گرفت و شاه و بیگانگان در یک جبهه در برابر ملت قرار داشتند؟

طبیعی است که هر حکومتی مخالفانی دارد که خواهان فروپاشی آن هستند و در برابر بخش های بیشتری از جامعه از آن حمایت می کنند؛ اما چرا در مورد پهلوی ها در میان ملت ایران حتی یک قشر یا گروه وجود نداشت که از شاه کشور خود حمایت کند و در مواردی حتی موافقان آن شاهان نیز از برکناری آنها احساس آرامش و شادمانی می کردند؟ اصولا چرا شاه یک کشور باید فقط با حمایت بیگانه، امکان ماندن در کشور خود را داشته باشد؟

این واقعیات بنیان همه ادعاهای پهلوی ستایان درباره مشروعیت و کارآمدی آن رژیم را ویران می کند. آنها عامل این تنفر و عدم حمایت را نیز در دیکتاتوری رژیم پهلوی خلاصه کرده و می گویند در عصر پهلوی از نظر توسعه سیاسی نه تنها پیشرفتی به دست نیامد، بلکه به عقب هم رفتیم اما به نظر می رسد تقلیل همه بحران های حکومت پهلوی به دیکتاتوری کار دقیقی نیست و برای تبیین تنفر مردم از آن حکومت و سقوط آن کفایت نمی کند. وابستگی پهلوی ها به بیگانه، به غرور ملی و عزت جامعه آسیب می رساند و مجموعه سیاست ها و اقدامات آن حکومت در حوزه های سیاست، اقتصاد و فرهنگ با هویت ملی جامعه ایرانی تعارض داشت. در نتیجه حکومت با نظام اجتماعی فاصله پیدا کرد و در مقابل آن قرار گرفت. در حکومت پهلوی برای نخستین بار شکافی عمیق، متفاوت از تعارضات میان جامعه با حکومت های استبدادی گذشته، بین جامعه و حکومت شکل گرفت و به یک منازعه بنیادین و رویارویی عمومی میان آنها انجامید.دیکتاتوری پهلوی ها نیز متمایز از دیکتاتوری های متعارف بوده و تنها جان و مال مردم را تهدید نمی کرد؛ بلکه افزون بر آن در جهت ستیز با هویت ملی و ارزش های جامعه فعال بود. عامل کانونی تنفر عمومی مردم از پهلوی ها و صرفنظر کردن از خدمات آنها و ابراز شادی در سقوط آنها در همین تعارض بنیادین ریشه دارد. از منظر جامعه شناسی سیاسی، تحولات و مسائل دوره پهلوی بر این پایه امکان تحلیل واقع نماتری می یابد

 

دیدگاه‌ و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمی‌کند.

lachin
برگرفته از:
اینترت

فیسبوک - تلگرامفیسبوک - تلگرامصفحه شما

توجه داشته باشید کامنت‌هایی که مربوط به موضوع مطلب نباشند، منتشر نخواهند شد! 

افزودن دیدگاه جدید

لطفا در صورتیکه درباره مقاله‌ای نظر می‌دهید، عنوان مقاله را در اینجا تایپ کنید

متن ساده

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
  • Web page addresses and email addresses turn into links automatically.

لطفا نظر خودتان را فقط یک بار بفرستید. کامنتهای تکراری بطور اتوماتیک حذف می شوند و امکان انتشار آنها وجود ندارد.

CAPTCHA
لطفا حروف را با خط فارسی و بدون فاصله وارد کنید CAPTCHA ی تصویری
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید.